zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Kształtowanie środowiska

Pin It

Przyroda województwa śląskiego jest przekształcana przez człowieka od co najmniej średniowiecza, ale na większą skalę skutki antropopresji zaczęły ujawniać się w początkach XIX wieku. Eksploatacja bogactw naturalnych, rozwój przemysłu i transportu oraz urbanizacja spowodowały, że niektóre obszary województwa odznaczają się silnie przekształconym środowiskiem. Niekorzystne zmiany dotyczą wszystkich jego elementów i wyrażone są przez przeobrażenia rzeźby, zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego, zmiany stosunków wodnych, degradację gleb i szaty roślinnej oraz obniżenie zdrowotności mieszkańców. Najbardziej zdegradowane tereny występują w centralnej części województwa (dawny Górnośląski Okręg Przemysłowy) oraz w części południowo-zachodniej w regionie rybnicko-jastrzębskim (w tzw. Rybnickim Okręgu Węglowym). Natomiast regiony – częstochowski (północny) i bielsko-bialski (południowy) charakteryzują się stosunkowo niedużym przekształceniem środowiska przyrodniczego. Nie zmienia to faktu, że w powszechnej świadomości województwo śląskie jest niesłusznie postrzegane jako obszar katastrofy ekologicznej.

przeobrażenia rzeźby

Do najbardziej zauważalnych, ale też najwcześniej zaistniałych skutków antropopresji należą przeobrażenia rzeźby spowodowane eksploatacją bogactw naturalnych. Najstarszymi formami związanymi z odkrywkowym pozyskiwaniem surowców są warpie, czyli średniowieczne i późniejsze wyrobiska i nasypy po eksploatacji rud srebra, ołowiu i żelaza. Są to niewielkie, najczęściej stożkowate doły i szybiki o głębokości i średnicy kilku metrów otoczone wałami i kopcami z utworów zdjętego nadkładu. Setki warpii występują na wzniesieniach Garbu Tarnogórskiego, Pagórów Jaworznickich i w północnej części Wyżyny Katowickiej. W krajobrazie wyżynnej części województwa śląskiego szczególnie wyróżniają się wielkie kamieniołomy wapieni, dolomitów i margli (np. Blachówka, Sodowa Góra, Mikołów-Mokre, Brudzowice, Wysoka, Ogrodzieniec, Rudniki), natomiast na pogórzu i w górach – piaskowców i wapieni (np. Kozy, Cisownica, Leszna Górna). Bardzo dużymi antropogenicznymi formami rzeźby były wyrobiska po eksploatacji piasków podsadzkowych – wiele z nich zostało zrekultywowanych jako zbiorniki wodne (np. Kuźnica Warężyńska, Pogoria I-III, Chechło, Sosina, Pławniowice), albo zasypana odpadami pogórniczymi (np. Przezchlebie czy Bór Zachód w Sosnowcu). W dolinach rzek, zwłaszcza Odry i Wisły, znajdują się wyrobiska po eksploatacji kruszyw naturalnych, zaś na obszarach występowania lessów, glin i iłów – liczne, niezbyt głębokie, ale dość rozległe glinianki.

Największe zmiany w rzeźbie powoduje podziemna eksploatacja węgla kamiennego (do niedawna także rud cynku i ołowiu) prowadzona metodą na zawał. Wskutek ciśnienia nadległych warstw wyrobiska górnicze ulegają zawaleniu i zaciśnięciu, co w konsekwencji prowadzi do obniżenia powierzchni terenu. Jeżeli eksploatacja prowadzona jest na dużej głębokości (ponad 100 m, najczęściej kilkaset metrów), to obniżanie się terenu prowadzi do wykształcenia się rozległych niecek osiadania. W zagłębieniach tych często powstają zbiorniki wodne – albo wskutek gromadzenia się wód opadowych, albo w wyniku przecięcia poziomu wodonośnego. Liczne, głębokie niecki osiadania występują w regionie rybnicko-jastrzębskim, a także np. w okolicach Bytomia, Zabrza, Katowic czy Piekar Śląskich. Niecki osiadania mają na ogół głębokości rzędu kilku, kilkunastu metrów, ale w niektórych rejonach nawet ponad 25 m. Z powodu osiadania wiele koryt rzecznych obwałowano tzw. hałdowałam, celem zapobieżenia tworzeniu się zalewisk. Osiadanie terenu powoduje bardzo duże szkody w budownictwie i infrastrukturze technicznej – drogach, gazociągach, wodociągach, kanalizacji, itp. Jeżeli eksploatacja prowadzona jest na mniejszych głębokościach (do 80-100 m), to na powierzchni terenu powstają pęknięcia, szczeliny, progi, zapadliska i leje. Formy te tworzą się w sposób nagły i gwałtowny. Obecnie ich powstawanie jest związane z reaktywacją starych, najczęściej XIX-wiecznych zrobów kopalnianych, szczególnie w strefie dawnej płytkiej eksploatacji rud cynkowo-ołowiowych i węgla kamiennego.

odpady

W województwie śląskim jest ponad 250 zakładów wytwarzających odpady. W 2006 roku pochodziło z nich aż 14% krajowych odpadów komunalnych (1,4 mln ton) i 33,8% odpadów górniczych i przemysłowych (41,7 mln ton). Głównym producentem odpadów (około 77%) są kopalnie węgla kamiennego, gdyż wraz z 1 toną węgla wydobywa się dodatkowo około 200-400 kg skały płonnej. Zwałowiska kopalniane zbudowane są z łupków, piaskowców oraz przerostów i odpadów z sortowni i płuczek, przy czym niektóre śląskie hałdy osiągają znaczne wysokości, nawet do 90 m. W przeszłości były sypane w pobliżu kopalń i zakładów przemysłowych na kształt wysokich stożków lub gór stołowych, natomiast obecnie tworzy się głównie zwałowiska centralne, na których składuje się odpady z kilku kopalń, najczęściej w jakimś zagłębieniu terenu, w celu jego wyrównania, choć i tak ostatecznie mają charakter nadpoziomowy. W regionie częstochowskim występuje sporo wysokich zwałowisk po eksploatacji rud żelaza, natomiast z hutnictwem żelaza i kruszców związane są trudne do rekultywacji hałdy zbudowane z żużli wielkopiecowych i kotłowych oraz popiołów. Ich ilość jest znaczna, gdyż przy produkcji np. 1 tony stali surowej wytwarza się około 1,3 tony odpadów. Popioły z elektrowni także stwarzają wiele problemów rekultywacyjnych, m.in. ze względu na wtórne pylenie.

Produkcja odpadów w województwie śląskim jest bardzo nierównomiernie rozłożona – w ostatnich latach szczególnie dużo powstaje ich w regionie rybnicko-jastrzębskim. W 2006 roku na 1 km² wyprodukowano tu prawie 39 razy więcej odpadów górniczo-przemysłowych niż na 1 km² w regionie częstochowskim. W tym samym roku najwięcej odpadów w przeliczeniu na 1 km² powierzchni wytworzono w następujących miastach: Łaziska Górne (79 ton), Knurów (77), Radlin (69), Jastrzębie (50), Pszów (36), Rybnik (30), Ruda Śląska (29), Rydułtowy (24). Odpady dotychczas nagromadzone w województwie śląskim stanowią ponad 38% takich odpadów w Polsce. Najwięcej jest ich w powiecie gliwickim, Jastrzębiu Zdroju i Gliwicach. Zwałowiska wpływają negatywnie na pobliskie wody i gleby, powodując ich zasolenie, zakwaszenie, zanieczyszczenie metalami ciężkimi, a poprzez dymienie pogarszając warunki mikroklimatyczne. Na terenie województwa jest kilkadziesiąt składowisk odpadów niebezpiecznych pochodzących m.in. z Kombinatu Koksochemicznego „Zabrze”, Huty Cynku „Miasteczko Śląskie”, Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” czy Zakładów Chemicznych „Tarnowskie Góry”.

Ważnym problemem ekologicznym województwa śląskiego są wysypiska odpadów komunalnych, gdyż poza odpadami z gospodarstw domowych i usługowych trafiają na nie odpady niebezpieczne, np. chemikalia stosowane w rolnictwie, kleje, lakiery, zużyte akumulatory, farmaceutyki, padlina i inne. Ilość odpadów komunalnych produkowanych w województwie jest trudna do precyzyjnego oszacowania, gdyż wywozem śmieci nie jest objęty cały jego obszar i część odpadów trafia na wysypiska dzikie. Na terenie województwa jest 5 nieczynnych i 35 czynnych składowisk odpadów komunalnych (z tego 25 w miastach i 10 na terenach wiejskich), na których nagromadzono, szacunkowo, około 35 mln ton odpadów. Niewiele ponad 2% odpadów objętych jest kompostowaniem – w Katowicach, Żywcu i Zabrzu. Wysypiska oddziałują negatywnie na wszystkie elementy środowiska. Ich wpływ na powietrze obejmuje emisje organizmów chorobotwórczych i pasożytniczych, emisję gazów i odorów oraz pylenie. Rozkład substancji organicznej zawartej w odpadach komunalnych prowadzi do powstania gazu wysypiskowego, zawierającego szereg rakotwórczych węglowodorów aromatycznych. Wysypiska odpadów komunalnych należą też do bardzo uciążliwych obiektów pod względem zapachowym. Do szczególnie dużego zanieczyszczenia powietrza dochodzi podczas pożaru wysypiska, gdyż spalenie się nagromadzonych w nich tworzyw sztucznych powoduje wydzielanie bardzo toksycznych dioksan, chlorowodoru, związków fluoru, tlenku węgla i innych substancji trujących. Poważnym problemem ekologicznym są dzikie wysypiska śmieci (w 2006 roku było ich 255), zwłaszcza na terenach podmiejskich i wiejskich. Wiele wyrobisk – piaskowni, kamieniołomów i glinianek, a także przydrożne rowy, terasy rzeczne, skarpy potoków, zagajniki i obrzeża lasów są stale zaśmiecane odpadami z gospodarstw domowych, rolniczymi a także przemysłowymi.

zanieczyszczenia powietrza

Pomimo działań na rzecz poprawy stanu środowiska przyrodniczego województwo śląskie, a zwłaszcza jego centralna i południowo-zachodnia część, nadal znajduje się na pierwszym miejscu w kraju pod względem zanieczyszczenia powietrza. Źródłem zanieczyszczeń są wszelkiego rodzaju procesy spalania, obróbka i przetwórstwo materiałów, transport i komunikacja oraz wywiewanie cząstek mineralnych ze zwałów. Bardzo dużą emisję zanieczyszczeń do atmosfery powoduje powszechne wykorzystywanie węgla kamiennego jako podstawowego surowca opałowego. Najbardziej uciążliwe dla środowiska są niskie emitory o wysokości do 20 m, głównie w sezonie zimowym. Z zanieczyszczeń gazowych za najgroźniejsze uważa się: dwutlenek siarki, tlenek węgla, tlenki azotu, amoniak. Natomiast za najbardziej niebezpieczne substancje wchodzące w skład pyłów uznaje się: ołów, rtęć, cynk, kadm, bizmut i miedź. Z zanieczyszczeniem powietrza tlenkami siarki i azotu związane jest powstawanie kwaśnych deszczy. Są one odpowiedzialne za zakwaszenie gleby i wód oraz uszkodzenia roślinności. Nie mniejsze szkody czynią niszcząc budynki budowane z kamienia, głównie piaskowca i wapienia. Zanieczyszczenie powietrza pyłami zawierającymi związki wapnia osłabia kwaśne opady, dlatego wyraźne zmniejszenie emisji pyłów z początkiem lat 90. paradoksalnie skutkowało większym zakwaszeniem opadów atmosferycznych.

W 2006 roku w województwie śląskim było aż 361 zakładów szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza, czyli 21% takich zakładów w Polsce. Do atmosfery wyemitowały one 20,1 tysięcy ton zanieczyszczeń pyłowych (19,6% emisji krajowej), czyli niemal o połowę mniej niż w 2000 roku (o 18,4 tys. ton) Większość zanieczyszczeń pyłowych (60,7%) związane jest z zakładami wytwarzającymi energię elektryczną, gaz i wodę oraz produkującymi metale (20,4%). Są one jednak w około 99% zatrzymywane w urządzeniach do redukcji zanieczyszczeń. Górnictwo węgla kamiennego odpowiedzialne jest jedynie za 4% emisji pyłów. Do gmin o największej emisji zanieczyszczeń pyłowych należą Dąbrowa Górnicza (aż 21,3% emisji wojewódzkiej), Rybnik (13,5%) oraz powiat będziński (7,8%).

Emisja zanieczyszczeń gazowych w 2006 roku wynosiła 45,2 mln ton, co stanowi 20,2% emisji krajowej. Podobnie, jak w przypadku pyłów, była związana przede wszystkim z zakładami energetycznymi (78,7%) oraz hutnictwem (13,8%). Większość emisji gazowych stanowił dwutlenek węgla (98,4%). Na podkreślenie zasługuje istotne (o blisko 22%) zwiększenie zanieczyszczeń gazowych (bez CO2) w porównaniu do 2000 roku (z 610,6 do 742,8 tys. ton). Największa emisja zanieczyszczeń gazowych (bez CO2) była w Dąbrowie Górniczej, powiecie pszczyńskim, w Rybniku i Jastrzębiu Zdroju. Emisja dwutlenku siarki w województwie stanowiła 16,4% emisji krajowej. Pod względem emisji SO2 wyróżniają się trzy gminy – Rybnik (aż 32% emisji wojewódzkiej), Jaworzno (17,3%) i powiat będziński (15%). Z obszaru województwa śląskiego pochodzi też 20,3% krajowej emisji tlenku azotu i aż 36,6% tlenku węgla. Redukcja przemysłowych zanieczyszczeń gazowych sięgała w 2006 roku 28,8%. Nadal utrzymuje się regionalne zróżnicowanie jakości powietrza atmosferycznego, przy czym najgorsza sytuacja jest obecnie w regionie rybnicko-jastrzębskim, gdzie na 1 km2 przypada ponad 136 ton zanieczyszczeń gazowych, podczas gdy w regionie centralnym niecałe 97 ton, a w bielsko-bialskim zaledwie 3 tony. Podobne relacje występują w przypadku zanieczyszczeń pyłowych.

Na tle Polski emisja metali ciężkich w województwie śląskim kształtuje się na bardzo wysokim poziomie: 41% chromu, 27% ołowiu, 21% cynku, 17% kadmu, 17% rtęci, 14% arsenu, 14% niklu i 10% miedzi.

przekształcenia stosunków wodnych

W wyniku długotrwałej gospodarczej działalności człowieka na obszarze województwa śląskiego nastąpiły istotne przekształcenia stosunków wodnych. Jakość wód podziemnych w regionie śląskim jest silnie zagrożona ze strony powierzchniowych ognisk zanieczyszczeń. Wśród źródeł zanieczyszczeń wymienia się: emisje pyłowe i gazowe, działalność górniczą, odpady przemysłowe i komunalne, a także chemizację upraw rolnych. Generalnie niską jakością charakteryzują się wody w utworach czwartorzędowych – najczęściej wymagają uzdatniania i są zanieczyszczone bakteriologicznie. Lokalnie zanieczyszczeniu uległa też część wód jurajskich i triasowych, będących podstawą zaopatrzenia komunalnego. Największe zanieczyszczenia wód podziemnych występują w centralnej części województwa. Poważnym problemem ekologicznym jest składowisko odpadów niebezpiecznych z Zakładów Chemicznych „Tarnowskie Góry”, na którym nagromadzono około 1 mln ton odpadów zaliczanych do I i II grupy szkodliwości. Zasobność zbiorników wód podziemnych wyraźnie maleje w wyniku prowadzonych w kopalniach prac odwadniających oraz ogromnego zużycia wody przez przemysł i gospodarkę komunalną. W konsekwencji powstały rozległe leje depresyjne, a poziom wód podziemnych obniżył się o kilkanaście, kilkadziesiąt i więcej metrów. Skutkiem tego jest nie tylko zmniejszenie zasobów dyspozycyjnych wód, ale także przesuszenie gleb, a lokalnie usychanie drzewostanów.

Podobnie jak w przypadku emisji zanieczyszczeń powietrza i produkcji odpadów, także pod względem „produkcji” ścieków przemysłowych i komunalnych województwo śląskie zajmuje niechlubne pierwsze miejsce w Polsce. W 2006 roku odprowadzono do wód lub do ziemi 366,8 hm3 ścieków przemysłowych i komunalnych, w tym 50,6 hm3 nieoczyszczonych, co stanowi 30% takich ścieków w Polsce (w 2000 roku stanowiły one 52%). Najwięcej ścieków wymagających oczyszczania wytwarzanych jest w Jaworznie, Katowicach, Sosnowcu i Bytomiu – na te cztery miasta przypada blisko 37% ścieków wymagających oczyszczania w województwie. Natomiast do miast, w których do wód i ziemi odprowadzanych jest najwięcej ścieków nieczyszczonych należą: Katowice, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Czerwionka-Leszczyny, Ruda Śląska, Gliwice i Bytom. Najsilniej zanieczyszczone są zatem rzeki płynące przez region centralny i rybnicko-jastrzębski. Do głównych zanieczyszczeń zalicza się chlorki, siarczany, metale ciężkie, fenole i związki organiczne. Szczególnie niebezpieczne są zrzuty wód słonych z odwadniania zakładów górniczych – z województwa śląskiego pochodzi aż 71% takich wód w Polsce. Większość z nich odprowadzana jest do dorzecza Wisły. Szacunkowa ilość siarczanów i chlorków wprowadzana do rzek wynosi około 7-8 tysięcy ton na dobę. Do stosunkowo czystych rzek należą - Biała Przemsza do Maczek, Czarna Przemsza do Psarki, Centuria, Mitręga i Trzebyczka. Najczystsze wody mają rzeki górskie. Ogółem w województwie działa ponad 225 komunalnych i 188 przemysłowych oczyszczalni ścieków, w obu przypadkach najwięcej w regionie centralnym, a wyjątkowo mało w regionach rybnicko-jastrzębskim oraz częstochowskim. Szczególnie niekorzystnie pod tym względem wypada region rybnicko-jastrzębski, gdyż ilość nieczyszczonych ścieków przypadających na 1 km² jest tu niewiele mniejsza niż w regionie centralnym.

Większej uwagi wymaga zanieczyszczenie wód powierzchniowych i podziemnych, a także gleb na niektórych obszarach wiejskich, gdzie nie jest prowadzona właściwa gospodarka wodno-ściekowa. Nadal kilkadziesiąt gmin w województwie śląskim nie posiada kanalizacji, a około 30 gmin ma kanalizację o długości mniejszej niż 5 km. Najbardziej niekorzystna sytuacja w tym względzie panuje w północnej, a szczególnie w północno-wschodniej części województwa. W niektórych gminach nawet połowa gospodarstw rolnych nie posiada urządzeń odbiorczych ścieków.

Wyrazem przekształceń stosunków wodnych na obszarze województwa są antropogeniczne zmiany odpływu rzecznego w jego centralnej części. Zostały one spowodowane, po pierwsze – przerzutem wody z obszaru bielskiego na potrzeby komunalne i przemysłowe i, po wykorzystaniu, odprowadzaniem jej jako ścieki do wód powierzchniowych, a po drugie – zrzutem wód kopalnianych do rzek. Jednocześnie wskutek zabudowy terenu na około 30 % powierzchni konurbacji górnośląskiej nastąpił prawie całkowity zanik infiltracji.

dewastacja i degradacja gleb

Jednym z elementów środowiska geograficznego, który poddany jest silnej antropopresji jest gleba. Dewastacja i degradacja gleb w pierwszym rzędzie związana była z odkrywkową eksploatacją surowców i zapoczątkowana została już w średniowieczu przez górnictwo kruszców. W późniejszym okresie na pokrywę glebową negatywnie oddziaływała także odkrywkowa eksploatacja węgla kamiennego, piasków podsadzkowych i surowców skalnych. Zniszczeniu uległy też gleby, na których zlokalizowano zwałowiska odpadów. Konsekwencją głębinowej eksploatacji węgla kamiennego jest nadmierne nawilgocenie gleb na podtapianych obszarach osiadań górniczych. Z kolei w wyniku odwadniania kopalń (zarówno podziemnych, jak i odkrywkowych) w granicach obszaru objętego lejem depresyjnym ma miejsce znaczne przesuszenie gleb.

Najgorsze w skutkach jest skażenie toksyczne gleb metalami ciężkimi lub niewłaściwie stosowanymi pestycydami. Wśród głównych źródeł skażenia gleb metalami ciężkimi wymienia się przeróbkę rud cynku i ołowiu, opad pyłu metalonośnego, ścieki, środki ochrony roślin, materiał składowany na hałdach i spaliny samochodowe. Najbardziej zanieczyszczone gleby występują w niektórych częściach Tarnowskich Gór, Miasteczka Śląskiego, Piekar Śląskich, Wojkowic i Bytomia, czyli w sąsiedztwie obecnych i dawnych hut cynku. Stwierdzono, że lokalnie w kilogramie ziemi jest aż kilka gramów ołowiu. Należy jednak zaznaczyć, że ogólny stan gleb centralnej części województwa śląskiego nie jest aż tak katastrofalny jak się powszechnie przyjmuje, co wykazał wieloletni monitoring gruntów użytkowanych rolniczo, prowadzony przez Ośrodek Badań i Kontroli Środowiska w Katowicach. W wyniku tych badań wyróżniono 3 grupy gruntów: A – o lokalizacji korzystnej, B – o lokalizacji niekorzystnej i C – o lokalizacji bardzo niekorzystnej. Te ostatnie występują na stosunkowo małym obszarze, głównie w zasięgu oddziaływania przemysłu wydobywczo-przetwórczego rud cynku i ołowiu. Na obszarach tych można uprawiać jedynie rośliny ozdobne i przemysłowe. Grunty klasy B występują w centrum GOP – tu wskazana jest uprawa selektywna, ograniczona do roślin kumulujących najmniej zanieczyszczeń (zboża, strączkowe, drzewa, krzewy).

Erozja gleb na obszarze województwa śląskiego ma zróżnicowane nasilenie i jest efektem zarówno gospodarczej działalności człowieka, jak i procesów naturalnych. Według danych dla 2006 roku erozją wietrzną potencjalnie zagrożonych jest blisko 35% gleb użytkowanych rolniczo (prawie 4,3 tys. km², z tego większość w stopniu słabym). Zagrożenie erozją wodną gruntów rolnych i leśnych dotyczy około 40% ich powierzchni i dla połowy z nich określane jest jako słabe. Duże natężenie procesów erozji wodnej gleb ma miejsce w górach, co jest uwarunkowane nie tylko wyższymi sumami opadów, ale i znacznym nachyleniem stoków. Gleby górskie objęte są też procesami osuwiskowymi, ale największe zmiany w pokrywie glebowej terenów górskich zachodzą na obszarach wyrębów leśnych. Na wyżynach wchodzących w obręb województwa śląskiego degradacja gleb wskutek erozji wodnej jest mniej intensywna, ale – jako, że zachodzi na obszarach typowo rolniczych – ma istotne znaczenie. Wynoszenie drobnych cząstek glebowych jest szczególnie efektywne przy wzdłużstokowej uprawie roślin okopowych. Erozją wąwozową zagrożonych jest 15% gruntów rolnych i leśnych.

W województwie śląskim jest 4717 ha gruntów zdewastowanych i zdegradowanych wymagających rekultywacji. W 88% są one związane z górnictwem surowców. W 2006 roku zrekultywowano 128 ha, a zagospodarowano 58 ha, w obu przypadkach głównie na cele leśne.

Pin It

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr J.B. Parusel (dyrektor CDPGŚ)

WSL logo kolor poziom cdpgs logo box

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Po zapisaniu prześlemy email potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy