zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

geoportal.gov.pl
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
Geoportal RDOŚ Katowice
BioGeo Silesia

Biblioteki cyfrowe

Ta strona używa cookie, w celu zbierania anonimowych statystyk. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie, zgodnie z ustawieniami twojej przeglądarki.

Rybactwo i wędkarstwo

Województwo śląskie jest obszarem wyjątkowym pod względem wód śródlądowych. Wieloletnia działalność przemysłowa, w tym górnictwo, spowodowały powstanie niezliczonej ilości zbiorników wodnych – tak powstałych niezamierzenie, w miejscach osiadania terenu, jak i tworzonych celowo (liczne osadniki, a także duże zbiorniki zaporowe na rzekach). Do tego dochodzą bardzo liczne stawy, tworzone na potrzeby hodowli ryb. Obszar występowania tych zbiorników zwykło się nawet nazywać Górnośląskim Pojezierzem Antropogenicznym, co dobrze oddaje charakter obszaru, który choć praktycznie pozbawiony jest naturalnych jezior, usiany jest ogromną ilością zbiorników wodnych, o różnej, choć związanej z działalnością człowieka, genezie.

Zasady prowadzenia gospodarki rybackiej na terenie całego kraju regulują przepisy ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlądowym (Dz. U. nr 21, poz. 91 z późn. zm.). Ustawa reguluje zasady i warunki ochrony, chowu, hodowli i połowu ryb w powierzchniowych wodach śródlądowych.

W obrębie gospodarki rybackiej wyróżnić możemy, odmienne pod względem swej specyfiki, rybactwo na stawach hodowlanych (gospodarka stawowa) oraz gospodarkę rybacką i wędkarską, prowadzoną na pozostałych wodach.

Gospodarka stawowa

Historia

Choć początek rozwoju gospodarki stawowej w Polsce według zapisów historycznych datuje się na XV wiek, wydaje się wysoce prawdopodobne, że pierwsze stawy o nastawieniu produkcyjnym obecne były już wcześniej. Fakt ten wiąże się z osiedleniem na ziemiach polskich zakonu Cystersów. Od XV wieku notowany jest natomiast wyraźny rozkwit tej dziedziny. Jest on wiązany z rozwojem dwóch centrów ekonomiczno-kulturowych: Śląska i Małopolski. Rozbudowa miast pociągała za sobą potrzebę coraz dalszego sięgania po budulec, jakim w owych czasach było oczywiście drewno. Wyrąb lasów z kolei odsłaniał rozległe tereny o wysokim poziomie wód gruntowych, wyjątkowo dobrze nadających się do budowy stawów. Z drugiej strony, zwiększająca się liczba mieszkańców miast, w obliczu powszechnie obowiązujących postów, stwarzała gwałtownie rosnącą potrzebę zaopatrzenia rynku w potrawy traktowane jako postne, w tym ryby.

W tym czasie wyodrębniły się dwa największe ośrodki gospodarki stawowej: związany z Wrocławiem Milicz i zaopatrujący Kraków ośrodek rybnicko-oświęcimski. W ramach ośrodka rybnicko-oświęcimskiego wyróżnić można kilka okręgów, wśród których w granicach województwa śląskiego znajdują się: okręg rybnicko-pszczyński, okręg opolsko-niemodliński oraz okręg kluczborsko-lubliniecki.

Frag. mapy J. Nigriniego z 1724 r.

Fragment mapy J. Nigriniego z 1724 r.

Stan współczesny

Dzisiejsze okręgi stawowego rybactwa karpiowego w województwie śląskim w swym zasadniczym charakterze opierają się na centrach ukształtowanych historycznie. W takim ujęciu wyróżnić przede wszystkim należy: gospodarujące w zlewni Wisły – okręg cieszyński i okręg pszczyńsko-bielski oraz gospodarujące w zlewni Odry - okręg rybnicko-raciborski i okręg lubliniecki. W wymienionych okręgach funkcjonuje około 90% gospodarstw stawowych istniejących na terenie województwa śląskiego. Pozostałe 10% ma charakter rozproszony i często mieszany pod względem charakteru produkcji (gospodarka karpiowa, pstrągowa oraz handel rybą). Jeden z historycznie związanych z zakonem Cystersów kompleksów stawowych (Łężczok), został uznany za rezerwat i w takiej formie funkcjonuje, zachowując jednak swe podstawowe funkcje rybackie.

Południowa część województwa śląskiego jest obecnie obszarem o największym wykorzystaniu gruntów rolnych pod gospodarkę stawową w Polsce. Mniejszym zagęszczeniem stawów charakteryzuje się środkowa część województwa, najmniej jest ich natomiast w części północnej.

Południowa część województwa jest terenem zaliczanym do obszarów o największej sumie opadów, jak i dysponującym dobrymi warunkami termicznymi. Oczywistym jest zatem wykorzystywanie stawów głównie do produkcji ryb ciepłolubnych. Podstawowym gatunkiem produkowanym w stawach jest w takich warunkach karp, którego produkcja krajowa od 1995 roku ustabilizowała się na poziomie około 20 000 ton ryby konsumpcyjnej rocznie. Od roku 2005, produkcja karpia w Polsce wykazuje tendencję spadkową i według szacunków w roku 2010 wyniosła około 15 000 ton. Z tej liczby około 25% produkowane jest na terenie województwa śląskiego, czyli praktycznie co czwarty karp wyprodukowany w kraju pochodzi z terenu opisywanego regionu. Oprócz karpia często hodowanymi gatunkami są: lin, amur biały, tołpyga pstra, tołpyga biała, sum europejski oraz szczupak. Chów i hodowla ryb łososiowatych (np. pstrągów), choć historycznie rozpoczęła się na terenach województwa śląskiego, obecnie kształtuje się zaledwie na poziomie 100 ton rocznie i ma niewielki udział w produkcji krajowej, wynoszącej 17 000 ton (w 2009 r.).

Gospodarka stawowa a środowisko

Stawy są środowiskami sztucznymi, stworzonymi przez człowieka, a ich podstawową funkcją jest produkcja żywności. Niemniej pewne aspekty ich funkcjonowania mogą wywierać pozytywny wpływ na środowisko, głównie dzięki naturalnym procesom, które mogą przebiegać na ich terenie.

Jedną z istotnych funkcji realizowanych przez stawy jest udział w procesach cyrkulacji wody. Szczególnie w krajach o niewielkiej ilości opadów, zatrzymywanie wody w stawach może mieć istotne znaczenie.

Na terenach suchych, o niewielkiej ilości opadów w ciągu roku, stawy pełnią niezmiernie pozytywną rolę w poprawie warunków wilgotnościowych, przyczyniając się do powstania cyrkulacji pary wodnej o krótkim cyklu. Zjawisko to polega na zmianie kierunku cyrkulacji pary wodnej w ciągu doby, wymuszonym przez różnicę temperatury między stawami a otoczeniem. W ciągu dnia stawy są chłodniejsze od otoczenia, natomiast nocą zwykle cieplejsze. Krążąc w najniższych warstwach, para wodna przyczynia się do wzrostu wilgotności terenów otaczających stawy. Wynikiem jest obfita szata roślinna, a tym samym zmniejszenie koncentracji dwutlenku węgla w powietrzu.

Pojawiające się na obrzeżu stawów powierzchnie pokryte trzciną oraz krzewy i drzewa otaczające kompleksy stawowe stają się atrakcyjnym terenem dla życia i rozmnażania się ptaków, drobnych ssaków, płazów, gadów, wodnych skorupiaków i owadów. Z powodu swego działania retencyjnego stawy umożliwiają również obfity wzrost roślinności wodnej. Gospodarka stawowa dobrze wpisuje w ideę zrównoważonego rozwoju, prowadząc do powstania zastępczych siedlisk, które mogą pełnić rolę w utrzymaniu różnorodności biologicznej.

Szczególnie istotną cechą ziemnych stawów, jest ich zdolność do zatrzymywania związków biogennych dopływających wraz z wodą. Dzieje się tak głównie dzięki aktywności glonów planktonowych, dla których napływające sole biogenne stanowią pożywkę.

Tereny na których prowadzona jest gospodarka stawowa niejednokrotnie charakteryzują się urozmaiconym krajobrazem o znacznych walorach estetycznych i są pozytywnie odbierane przez ludzi. Jest to przykład krajobrazu kulturowego, w którym elementy będące efektem działalności człowieka przeplatają się z elementami o charakterze naturalnym.

Zobacz też:

Polska Akademia Nauk, Zakład Ichtiobiologii i Gospodarki Rybackiej w Gołyszu [http://www.golysz.pan.pl/zigr/]

Witryny internetowe lokalnych grup rybackich działających na terenie województwa śląskiego:
-LGR „Bielska Kraina” [http://bielskakraina.pl/]
-LGR „Żabi Kraj” [http://www.zabikraj.pl/]
-LGR „Dorzecze Soły i Wieprzówki” [http://dsiw.pl/]

Źródło: Kuczyński M. 2010. Gospodarka rybacka w województwie śląskim: charakterystyka, diagnoza stanu oraz prognoza dalszych zmian w wyniku dotychczasowego użytkowania i zagospodarowania obszaru oraz możliwości ich ograniczenia (wykorzystano fragmenty opracowania, uzupełniono).

Gospodarka rybacka i wędkarska

Poza stawami hodowlanymi gospodarkę rybacką i wędkarską prowadzi przede wszystkim Polski Związek Wędkarski, ale również przedsiębiorstwa i drobni użytkownicy (niezależne towarzystwa wędkarskie, osoby prawne i fizyczne). Gospodarka rybacka i wędkarska prowadzona jest na wodach stojących oraz płynących. Wody śródlądowe użytkowane przez Polski Związek Wędkarski podlegają trzem zarządom okręgów – w Bielsku Białej, Częstochowie i Katowicach, odpowiadających terytorialnie dawnym województwom bielskim, częstochowskim i katowickim. Zgodnie z ustawą o rybactwie śródlądowym, racjonalna gospodarka rybacka polega na wykorzystywaniu produkcyjnych możliwości wód, zgodnie z operatem rybackim, w sposób nienaruszający interesów uprawnionych do rybactwa w tym samym dorzeczu, z zachowaniem zasobów ryb w równowadze biologicznej i na poziomie umożliwiającym gospodarcze korzystanie z nich przyszłym uprawnionym do rybactwa.

W 2008 roku łączna masa ryb zarejestrowanych w połowach wędkarskich i gospodarczych wyniosła 410,55 ton (połowy w wodach na których prowadzi gospodarkę Polski Związek Wędkarski, Rzeka Wisła oraz Zbiorniki Rybnik i Goczałkowice). W połowach dominował zależny od zarybień karp (31,6%), poławiany głównie przez wędkarzy na zbiornikach i rzekach nizinnych. Najwięcej odławia się go na Zb. Paprocany. Drugie miejsce w połowach z udziałem 24,5% zajmuje leszcz. Jest to podstawowy gatunek w połowach sieciowych i wędkarskich, poławiany głównie w zbiornikach i rzekach nizinnych. Ma duże znaczenie gospodarcze, pod warunkiem, że jego średnia masa jest odpowiednio wysoka (>800 g). Pstrąg potokowy jest gatunkiem, który ma najważniejsze znaczenie w wodach zaliczanych do „krainy pstrąga i lipienia”. Na terenie województwa śląskiego poławiany jest wyłącznie przez wędkarzy. Gatunek ten żyje w potokach i rzekach o dnie kamienistym, żwirowatym z dobrze natlenioną wodą o bystrym prądzie. Ma on duże znaczenie jako wskaźnik stanu czystości wód. Wielkość połowów to 2,67 tony, co stanowi 0,7% masy całkowitej poławianych ryb.

GospRyb struktura polowow

Struktura gatunkowa zarejestrowanych połowów wędkarskich i gospodarczych w 2008 r.
(źródło: rejestry połowów wędkarskich z lat 2003-2008, dane gospodarcze z odłowów na Zb. Goczałkowice).

Rybactwo na zbiornikach wodnych (w tym zbiornikach zaporowych)

Wśród zbiorników wodnych największymi odłowami i tym samym dużym znaczeniem charakteryzują się duże zbiorniki zaporowe. Zbiorniki nie reprezentują jednolitego charakteru zagospodarowania rybackiego z uwagi na różnorodne funkcje jakie pełnią. W zbiornikach wody pitnej nie prowadzi się gospodarki rybackiej oraz nie uprawia sportów wodnych, choć na Zbiorniku Goczałkowice istnieje baza rybacka, której zadaniem jest opieka nad ichtiofauną zbiornika, co zmierzać ma do utrzymania odpowiedniej jakości wody. Zbiornik udostępniony został także do wędkowania.

Pozostałe zbiorniki zaporowe administrowane są rybacko przez PZW okręgów Bielsko-Biała, Katowice i Częstochowa. Na zbiornikach prowadzona jest gospodarka rybacka opierająca się na zarybieniach. Dla większości zbiorników podstawową masę zarybieniową stanowi karp, karaś, lin i szczupak. Zbiornik Rybnik ma charakter zdecydowanie odmienny od pozostałych zbiorników zaporowych. Utworzony na rzece Rudzie, pełni przede wszystkim funkcje zbiornika ciepłych wód pochłodniczych z Elektrowni „Rybnik”. Odmienna termika powoduje przyspieszony przebieg wielu procesów. Zbiornik w sensie rybackim eksploatowany jest przede wszystkim wędkarsko.

Najważniejsze zbiorniki wodne w województwie śląskim, to:

  1. Zb. Tresna
  2. Zb. Rybnik
  3. Zb. Paprocan
  4. Zb. Przeczyce
  5. Zb. Goczałkowice
  6. Zb. Poraj
  7. Zb. Łąka k. Pszczyny
  8. Zb. Kozłowa Góra
  9. Zb. Dziećkowice
  10. Zb. Porąbka
  11. Zb. Buków I i II
  12. Zb. Chechło-Nakło
  13. Zb. Papierok
  14. Zb. Dzierżono Małe
Rybactwo rzeczne

W wodach płynących prowadzi się ograniczone zabiegi gospodarcze. Dotyczą one głównie zarybiania rybami stanowiącymi obiekt połowów sportowych oraz gatunkami zagrożonymi i wędrownymi. Rekompensuje to tylko w pewnym stopniu niekorzystne zmiany środowiskowe powodowane zanieczyszczeniem, wadliwymi melioracjami, regulacją rzek i potoków, pozyskiwaniem z nich kruszywa, a głównie zabudową uniemożliwiającą migrację ryb. Zwłaszcza w województwie śląskim problemy te wydają się być szczególnie istotne. Aktualna jakość wód w znacznym stopniu zawęża spektrum gatunkowe ryb do najbardziej odpornych, tolerujących wymienione zmiany.

Rzeki podzielić można na: rzeki nizinne i rzeki zaliczane do krainy pstrąga i lipienia (rzeki, w których udział pstrąga potokowego i lipienia w strukturze odłowów wyniósł co najmniej 50%). Do grupy ważnych rzek nizinnych można zaliczyć 7 rzek, dla których całkowity zarejestrowany odłów z części lub całego odcinka wyniósł w 2008 r. przynajmniej 1300 kg:

  1. Odra (na całej długości – od granicy w Chałupkach do ujścia kanału Gliwickiego),
  2. Wisła (od jazu w Kiczycach do mostu drogowego w Strumieniu),
  3. Pszczynka (od źródeł do mostu w Brzeźcach),
  4. Ruda (na całej długości),
  5. Wisła (od Zb. Goczałkowickiego do ujścia rz. Przemszy),
  6. Warta (od mostu w m. Poraj do mostu kolejowego w Działoszynie wraz z dopływami oraz zb. Jankowice w Zakrzówku Szlacheckim),
  7. Pszczynka (od zb. Łąka do ujścia do Wisły).

Najważniejsze łowiska pstrąga potokowego w rzekach krainy pstrąga potokowego i lipienia (rzeki, w których udział pstrąga potokowego i lipienia w strukturze odłowów wyniósł co najmniej 50%):

  1. Wisła (od źródeł do jazu w Harbutowicach wraz z dopływami na tym odcinku),
  2. Biała Przemsza (od źródeł do jazu w Maczkach; tylko końcowy odcinek znajduje się na terenie woj. śląskiego),
  3. Żylica (na całej długości),
  4. Pot. Biała (od źródeł do mostu drogowego Czechowice-Dziedzice – Bestwina),
  5. Kanał kop. Piasku Szczakowa (na całej długości),
  6. Sztoła (na całej długości; tylko końcowy odcinek należy do woj. śląskiego),
  7. Koszarawa (na całej długości).

Ponadto do wód, w których udział pstrąga potokowego w strukturze połowów wędkarskich w 2008 r. zawierał się w przedziale 10–50% należą:

  1. Rz. Soła (na odcinku od źródeł do mostu drogowego w ciągu ulicy Dworcowej w Żywcu wraz z dopływami),
  2. Rz. Soła (na odcinku od zapory zbiornika Czaniec do jej ujścia do rzeki Wisły wraz z dopływami),
  3. Rz. Pilica (na odcinku od źródeł do ujścia rzeki Czarna Włoszczowska wraz z dopływami na tym odcinku),
  4. Rz. Warta (na odcinku od mostu w m. Poraj do mostu kolejowego w Działoszynie wraz z dopływami),
  5. Potok Jasienica (na całej długości).

GospRyb najwazniejsze lowiska mapa Najważniejsze łowiska z terenu woj. śląskiego (źródło: "Opracowanie ekofizjograficzne do Planu Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego" 2015).

Rybactwo i wędkarstwo a środowisko

Rolę gospodarki rybackiej rozpatrywać należy w kontekście powstawania i funkcjonowania zbiorników zaporowych. Przegradzają one rzeki i diametralnie zmieniają warunki siedliskowe na danym odcinku. Jeśli proces ten przebiega bez ingerencji, po pewnym czasie początkowo różnorodna ichtiofauna ubożeje. Gospodarka rybacka na takich zbiornikach polega na utrzymaniu właściwego stanu ichtiofauny w zbiorniku (m.in. odpowiednich proporcji ryb drapieżnych i ryb spokojnego żeru), którego skutkiem jest utrzymywanie dobrej jakości wody.

Przegradzanie rzek zaporami skutkuje przerwaniem ich ciągłości i uniemożliwienie migracji rybom. Nie wszystkie zapory wyposażone są w przepławki dające przynajmniej niektórym rybom szanse na pokonanie bariery. W związku z tym istotnym elementem gospodarki rybackiej są zarybienia. Wspomagają one lub wręcz zastępują naturalne tarło wielu gatunków, co pozwala utrzymywać różnorodność gatunkową rzeki. Działania te są jednak jedynie protezą stanu jaki powinien istnieć.

Nie bez znaczenia dla rybactwa rzecznego jest przede wszystkim jakość wody. Rybactwo rzeczne nie wywiera na rzeki wpływu zanieczyszczającego, a jedynie skazane jest na dobór gatunków stanowiących obiekt zainteresowania pod kątem istniejących możliwości.

Zobacz też:

Witryny internetowe okręgów Polskiego Związku Wędkarskiego, prowadzących gospodarkę rybacką i wędkarską na terenie województwa śląskiego:

PZW Okręg Katowice [http://www.pzw.org.pl/katowice/]

PZW Okręg Bielsko-Biała [http://www.pzw.org.pl/15/]

PZW Okręg Częstochowa [http://www.pzw.org.pl/19/]

Stowarzyszenie Przyjaciół Białej Przemszy [http://bialaprzemsza.pl/]

Źródło: Brylski H. 2010. Aktualizacja opracowania ,,Gospodarka rybacko - wędkarska w województwie Śląskim - charakterystyka i diagnoza stanu oraz prognoza dalszych zmian w wyniku dotychczasowego użytkowania i zagospodarowania obszaru oraz możliwości ich ograniczenia ” wraz z mapą łowisk z terenu województwa śląskiego (wykorzystano fragmenty opracowania, zmieniono)

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr J.B. Parusel (dyrektor CDPGŚ)

WSL logo kolor poziom cdpgs logo box

Newsletter

Chcesz być na bieżąco - zapisz się do listy mailingowej

Po zapisaniu prześlemy email potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy