zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Ogólne aspekty rozwoju osadnictwa w regionie Górnego Śląska

Wartością określającą tożsamość kulturową i krajobrazową regionu jest uformowana struktura osadnicza. Obecna postać fizjonomiczna układów osadniczych jest wynikiem działania zmiennych procesów historycznych i gospodarczych, zazwyczaj na określonej przestrzennie bazie surowcowej i technicznej (złoża i związany z nimi przemysł wydobywczy i przetwórczy). Ta zmienność procesów, przejawiająca się w przesunięciach różnego rodzaju granic np. eksploatacji złóż prywatnych lub państwowych, jak to miało miejsce w przypadku Górnego Śląska, oraz wynikających stąd metod i celów gospodarowania, znajdowała każdorazowo swoje odbicie w układzie przestrzennym osadnictwa regionu, pozostawiając w tym obszarze trwałe ślady.

Na Górnym Śląsku osadnictwo rozwijało się w dwóch zasadniczych formach: jako skoncentrowane w miejskich układach przestrzennych, oraz jako małe osiedla wiejskie w terenach rolnych. Osadnictwo wiejskie straciło w większości przypadków określoność swych przestrzeni: wyraźnie zaznaczoną i widoczną granicę wsi czy osiedla, za którą rozciągają się tereny użytkowane rolniczo. Nastąpiło rozpraszanie budujących układy osadnicze struktur, czyli deglomeracja osadnictwa wiejskiego. Głównym powodem takiego stanu rzeczy był nierównomierny i niezrównoważony rozwój osadnictwa pod wpływem uprzemysłowienia, bez poszanowania dla tradycyjnych form życia społeczności w regionie. Znacząca w tym procesie była kolonizacja fryderycjańska, a następnie pojawienie się odmiennych kulturowo społeczności napływowych, jak to miało miejsce po II wojnie światowej oraz w okresie rozwoju przemysłu w latach 70. Niektóre miasta sąsiadujące ze sobą przekształciły się z czasem w konurbację, zatracając swoje odrębności przestrzenne i  tworząc amorficzne organizmy osadnicze.

Tak więc historyczna sieć osadnicza uległa znacznej rozbudowie, przy czym odbyło się to nie tylko drogą narastania terenów zainwestowania miejskiego wokół dawnych miast (np. Gliwice, Bytom, Będzin, Mysłowice), lecz również poprzez powstanie nowych jednostek osadniczych nierzadko z pierwotnych osad wiejskich (np. Brzeziny Śląskie, Piekary Śląskie, Dąb, Dąbrówka Mała), głównie pod wpływem rozwoju przemysłu surowcowego o zdeterminowanej lokalizacji. Aktywizacja gospodarcza terenu i odśrodkowe, patronalne oddziaływanie przemysłu, doprowadziły do takiego zagęszczenia terenów osadniczych, że układ pierwotnie wyraźnie ziarnisty przechodzi w wyraźnie rysujący się układ pasmowy, w którym odrębność przestrzenna poszczególnych miast jest formą zacierającą się. Stosunkowo jeszcze wyraźne skupienia zabudowy występują wokół największych miast Aglomeracji Górnośląskiej (Gliwice, Zabrze, Bytom, Chorzów, Katowice, Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza). Rejon centralny (między Zabrzem, Bytomiem i Chorzowem) oraz wschodni cechuje większa amorficzność układu. Żadne z wymienionych form (skupisk) osadniczych, za wyjątkiem Gliwic, nie posiada wokół siebie większych obszarów terenów wolnych, natomiast mniejsze formy osadnicze wypełniając tą przestrzeń, tworzą nieregularną całość mozaikowo – pasmową.

Wielokrotnie w przestrzeni obserwuje się nieposzanowanie specyfiki kulturowej miast i wsi, prowadzące do zatracenia indywidualizmu przestrzennego, widoczne szczególnie w powstałych wielkoobszarowych osiedlach mieszkaniowych, wyróżniających się w krajobrazach regionu. Niejednokrotnie wrosły one na tyle w krajobrazy kulturowe miast, że można się pokusić o stwierdzenie, iż stanowią swoistą wartość historycznego dziedzictwa kulturowego. Geneza ich powstania na Górnym Śląsku sięga połowy lat 70. ubiegłego wieku. W 1956 roku pod kierunkiem Romualda Pieńkowskiego powstał plan regionalny Górnośląskiego Obszaru Przemysłowego, który m.in. wyznaczał lokalizacje pod nowe osadnictwo. Idea sięgała do teorii miast – ogrodów i miast satelitarnych liczących po kilka tys. mieszkańców i wywodziła się z niemieckich koncepcji planowania sprzed II w. światowej, opartych o transport szynowy. Celem ustalenia nowych lokalizacji było umożliwienie nieskrępowanej eksploatacji węgla.  W latach 1976-78 powrócono do planu Pieńkowskiego, projektując Wielkoprzestrzenne Zespoły  Mieszkaniowe. Osadnictwo miało się rozwijać m.in. w Tychach, Katowicach (Południe), Gołonogu, Bytomiu-Radzionkowie, Pyskowicach, Będzinie.  Nowe lokalizacje miały doprowadzić do deglomeracji ludności z – coraz bardziej skażonych oddziaływaniem przemysłu – obszarów centralnych GOP. Zakładano, że nowe ośrodki osadnicze będą pełnić rolę „sypialni”, z których mieszkańcy będą dojeżdżać do pracy w przemyśle. Zaprojektowano odpowiednią sieć dróg dla przewidywanego wzrostu ruchu (prognozowano, że będzie 300 samochodów/1000 mieszkańców). Dynamicznie rozwijał się wówczas przemysł wydobywczy i związany z nim przetwórczy oraz hutniczy (huta „Katowice” powstała w 1974 roku), wzrastało zapotrzebowanie na mieszkania, również dla ludności napływowej. Pod koniec lat 70. powstał krajowy plan społeczno – gospodarczy, gdzie centralnie zaplanowano przeniesienie na Śląsk ok. 300 tys. ludzi (przy planowanym wzroście demograficznym 100 tys.) w związku z budową 30. kopalń. W okresie 1981-90 zaktualizowano plany zagospodarowania przestrzennego, powiększając liczbę planowanych lokalizacji jednostek osadniczych z 21 do 35, o łącznej liczbie 415 tys. mieszkań (i wzroście normy powierzchni użytkowej na mieszkańca z 16,8 m2 do 25 m2), co miało służyć przebudowie centrum GOP-u i rozgęszczeniu ludności w jego obszarze. Nazwano je koncentracjami budownictwa mieszkaniowego (KBM), dodając m.in. Racibórz, Gliwice, Wodzisław. Przykładowo w Zabrzu-Rokitnicy miało powstać 7,5 tys., w Katowicach-Południe – 32 tys., w Tarnowskich Górach – 30 tys. mieszkań.  Ze względu na uwarunkowania ekonomiczne tylko część z nich została zrealizowana (np. Katowice –Południe), część zaczęto realizować i nie skończono po załamaniu gospodarki w kraju.

Założono wówczas jednakowe normy przestrzenne dla wszystkich mieszkańców kraju i regionów, bez względu na ich indywidualne potrzeby i możliwości, nie licząc się z obyczajowością społeczności lokalnych. Konsekwencją takiego postępowania jest degradacja nie tylko przestrzeni i krajobrazów, lecz również wartości społecznych.

Niegdyś osadnicze struktury przestrzenne, łącząc się harmonijnie z zielenią, tworzyły czytelne założenia urbanistyczne, zgodnie z tradycyjnymi wymogami estetyki krajobrazu Górnego Śląska. Różne sposoby zagospodarowania terenów otwartych niejednokrotnie potęgują wrażenie chaosu i nastręczają trudności przy próbie wyodrębnienia zwartych i czytelnych układów osadniczych czy obszarów zieleni w krajobrazie. Świadczy to o dysharmonii i nie uporządkowaniu w strukturze krajobrazu, przeciwnej estetycznym wrażeniom. Czytelne określanie granic miasta lub wsi w krajobrazie jest sprawą właściwego gospodarowania jego strefą zewnętrzną, czyli terenami otwartymi.

Do najistotniejszych zagrożeń ładu przestrzennego w terenach otwartych  należą:

  • zjawiska obudowywania dróg wylotowych z miejscowości, co prowadzi do rozproszenia zabudowy,
  • wkraczanie tzw. zabudowy osiedlowej, której skala i formy rujnują krajobraz,
  • obrastanie osiedli przez domy mieszkalne i budynki,
  • istnienie nieskoordynowanych przestrzennie terenów składowych i przemysłowych,
  • powstawanie nieużytków.

Wartości środowiska tak przyrodniczego, jak i kulturowego zostały poddane intensywnej, często nawet rabunkowej eksploatacji. Krajobrazy terenów otwartych zostały narażone na stopniową, coraz trudniejszą do odwrócenia degradację, co w oczywisty sposób godzi też w jakość życia ludzi. Efektem tych działań jest widoczny w szczególnym natężeniu w regionie górnośląskim. O ile formy budownictwa przemysłowego można uznać w niektórych przypadkach za wartościowe i świadczące o tradycyjnym charakterze regionu, o tyle ślady działalności przemysłowej w krajobrazach stref otwartych w zdecydowany sposób przyczyniły się do ich degradacji. Wyraża się ona w przekształceniach rzeźby terenu (zapadliska, zwałowiska, itp.) czy skażeniach gleby, co eliminuje roślinność swoistą dla danego miejsca, innych przekształceniach powierzchni ziemi (np. „księżycowe” krajobrazy z hałdami stożkowymi z okolic Czerwionki).

Wyrazem starych struktur, wykształconych w procesach kulturowych rozwoju Górnego Śląska, są układy osadnicze z przynależną im siecią usług i uzbrojenia, układami komunikacyjnymi, wielkimi zespołami przemysłowymi, bardzo opornymi na zmiany. Aglomeracja Górnośląska jest konglomeratem zarówno starych, stanowiących nawarstwienia kulturowe, jak i nowych, wykształcających się struktur. Można by je określić jako układ dynamiczny między dwiema rzeczywistościami: tą, która odeszła i tą, która następuje.

Głównym zadaniem dla planistów w zakresie środowiska kulturowego, więc i kształtowania osadnictwa, wydaje się być poszukiwanie ciągłości tradycji osiedleńczej regionu Górnego Śląska w jego zastanych strukturach. Z tego względu badanie ukształtowanej struktury osadniczej powinno wnikliwie określać jej właściwości.

Planowanie nowych zespołów osiedleńczych powinno być oparte na łączności przestrzennej ze starymi układami, określonej na podstawie analiz zależności rozwoju osadnictwa regionu od zjawisk kulturowych i środowiskowych w nim występujących. Może to zapobiec rozpraszaniu zabudowy w regionie oraz służyć zachowaniu ciągłości struktur ekologicznych o znaczeniu regionalnym i ponadregionalnym.

Zazwyczaj w praktyce planistycznej stawia się znak równości między krajobrazem a przyrodą, uznając wartości przyrodnicze niektórych obszarów oraz wartość „wyjętych z kontekstu” form i poddając je ochronie. Studia krajobrazowe stwarzają możliwość harmonijnego rozwoju funkcji obszarów, co powinno znaleźć swój wyraz we właściwym kreowaniu krajobrazów kulturowych z całą wiedzą o dziedzictwie historycznym i tożsamości kulturowej obszarów i miejsc regionu.

Dobro środowiska kulturowego i naturalnego, jak również racje sprawiedliwości społecznej przemawiają za przywróceniem piękna i wartości użytkowej terenom położonym wewnątrz oraz wokół obszarów silnie zurbanizowanych.

Aby osiągnąć ten cel, wydaje się celowe analizowanie układów osadniczych łącznie z ich otoczeniem, czyli badanie historii rozwoju, morfologii, form ukształtowania i użytkowania, fizjonomii krajobrazów kulturowych regionu.

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr J.B. Parusel (dyrektor CDPGŚ)

WSL logo kolor poziom cdpgs logo box

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Po zapisaniu prześlemy email potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy