zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Osadnictwo i urbanizacja

Pin It

Osadnictwo, układy osadnicze, struktury osadnicze, formy osadnicze, to terminy używane dla określenia najtrwalszych śladów pobytu i działalności człowieka na ziemi. Terminy te mają szereg definicji podawanych w dostępnej literaturze przedmiotu. Bolesław Malisz określa układy osadnicze jako formy, w których krystalizuje się osiadłe życie człowieka. Formy te są przedmiotem analiz różnych dziedzin wiedzy, np. geografii osadnictwa, socjologii, ekonomii, archeologii i historii osadnictwa. Badają one czym jest określony, historycznie ukształtowany układ osadniczy.

Natomiast urbanistyka, której przedmiotem są przede wszystkim układy osadnicze, określa jakim mógłby być i jakim powinien być układ osadniczy. Zajmuje się więc celowymi i racjonalnymi przekształceniami struktury tych układów. Jednocześnie urbanistyka jako dziedzina projektowania technicznego, ustala przesłanki polityki realizacji planów miejscowych zagospodarowania przestrzennego, które to określają sposób organizowania danej przestrzeni. Urbanistyka zajmuje się osadnictwem w tradycyjnym podziale na miasta i wsie (ruralistyka), chociaż współczesne procesy urbanizacji coraz częściej zacierają różnice pomiędzy tymi formami osadnictwa.

Zagadnieniem związanym z analizami rozwoju osadnictwa jest badanie praw rządzących przekształceniami układów osadniczych i dynamiką ich rozwoju. Odkrycie tych praw może wpływać na świadome kształtowanie sieci osadniczej przez planistów oraz dać podstawy dla ochrony wartościowych przestrzeni.

Układy osadnicze rozwijają się na skutek nakładania się przemian w kolejnych formacjach społeczno - gospodarczych. Formacje te zostawiają ślad w obrazie sieci osadniczej w postaci właściwych im form układów osadniczych. Można zarysować bardzo uproszczone modele form osadniczych: z okresu wspólnoty pierwotnej, formacji feudalnej czy kapitalistycznej. Mają one zawsze określoną sekwencję. Układy monofunkcyjne przeistaczają się w polifunkcyjne, ludnościowe struktury homogeniczne w układy heterogeniczne, przestrzenne układy morfologicznie proste w układy morfologicznie złożone i wielokrotnie złożone. Ten proces modyfikowany jest każdorazowo przez złożone warunki rozwoju charakterystyczne dla badanych przestrzeni. Sieć osadnicza na określonym terytorium, w określonej formacji nie może rozwijać się swobodnie, zawsze rozwój jest determinowany zaszłymi zmianami w środowisku geograficznym.

Jednym z wyrazów współczesnych procesów urbanizacji jest tworzenie się form osadniczych, które ogólnie nazywa się aglomeracjami, a niekiedy konurbacjami, gdzie tempo urbanizacji jest największe, a koncentracja ludności najwyższa. Osadnictwo przyjmuje tu formy skupisk miejskich i podmiejskich, zazwyczaj o strukturach amorficznych, policentrycznych, wypełniających tereny otwarte. Te formy osadnictwa nacechowane są szczególnymi procesami rozwoju. Urbanizacja wyznacza kierunki i procesy prowadzące do przemian w strukturach ludnościowo - przestrzennych miast. Zespół przemian ekonomicznych, społecznych, kulturowych i przestrzennych, prowadzi do rozrostu miasta. Płaszczyznami urbanizacji są:

  • demografia, czyli wzrost liczby ludności miejskiej i jej udziału w ogólnej liczbie ludności, migracje ludności ze wsi do miast,
  • demografia ekonomiczna, czyli wzrost odsetka ludności zatrudnionej poza miejscem zamieszkania, początkowo w przemyśle, a potem usługach,
  • demografia społeczna – upowszechnianie się tzw. miejskiego stylu życia,
  • demografia przestrzenna – wzrost obszarów miejskich i tworzenie nowych miast.

Proces urbanizacji wyraża się w odsetkach ludności miejskiej w stosunku do całego społeczeństwa i obszarów miejskich oraz wzrostu liczby ludności miejskiej i jej udziału w ogólnej liczbie ludności. Charakteryzuje się etapami rozwoju. Wstępna urbanizacja polega na powolnej koncentracji ludności w miastach oraz centralnych strefach aglomeracji, spowodowanej systematycznie zwiększającym się zapotrzebowaniem na siłę roboczą w rozwijającym się przemyśle i usługach. Na tym etapie mamy do czynienia z urbanizacją demograficzną i ekonomiczną. Pod koniec tej fazy znacznie zwiększa się tempo koncentracji ludności w centrum aglomeracji. Modernizacja i automatyzacja produkcji, przenoszenie poza miasto zakładów przemysłowych oraz ogólny wzrost zamożności mieszkańców powoduje przemieszczanie się ludności z całych stref zurbanizowanych do małych jednostek osadniczych położonych na terenach typowo rolniczych. Jest to kontrurbanizacja (zwana inaczej reurbanizacją czy też dezurbanizacją). Proces ten powoduje zahamowanie rozwoju miast w sensie demograficznym i częściowo ekonomicznym. Tereny miejskie ulegają reorganizacji, polegającej na zmniejszeniu się zagęszczenia przebywającej na tych terenach ludności oraz zmianie charakteru poszczególnych obszarów na tereny typowo mieszkalne lub jednolicie przemysłowe. Zaczyna ubywać mieszkańców w dzielnicach centralnych, gdyż zamożna ludność przenosi się na obszary podmiejskie, dobrze skomunikowane z centrum aglomeracji. Proces ten występuje również w ścisłych centrach miast, z których mieszkańcy przenoszą się do dzielnic peryferyjnych, czego efektem jest zmiana charakteru centrum na typowo handlowo – administracyjno – usługowe, pozbawione stałych mieszkańców. Jest to najczęściej wynik poważnego kryzysu miasta, stanowiącego centralny ośrodek zespołu miejskiego. Rozwój stref podmiejskich, czyli suburbanizacja (ang. suburb – przedmieście) powoduje rozwój infrastruktury (zabudowa mieszkaniowa, punkty handlowo-usługowe, połączenia komunikacyjne) oraz tworzenie się tzw. miast-sypialni, których mieszkańcy dojeżdżają do pracy do centrum. Tak więc suburbanizacja charakteryzuje się szybkim wzrostem liczby mieszkańców zewnętrznych stref aglomeracji; następuje rozlewanie się miast, tzw. urban sprawl. Równocześnie na terenach wiejskich zachodzi proces urbanizacji w sensie społecznym – upowszechnia się miejski styl życia, rozwijają się usługi, co z kolei powoduje postępowanie procesu urbanizacji przestrzennej. Jest to semiurbanizacja czyli proces umiastowienia wsi. Teren wiejski zaczyna przypominać miasto, również pod względem warunków społeczno-bytowych. Następuje podniesienie poziomu życia, jak i upowszechnienie się miejskiego stylu bycia. W konsekwencji, miasta i zespoły miejskie rozrastają się. Do urbanizacji w sensie demograficznym i ekonomicznym dochodzi jeszcze aspekt przestrzenny.

Uporządkowanie pojęć, metody badań, sprawa klasyfikacji, a tym bardziej typologii form osadniczych jest stale przedmiotem badań, pomimo że na użytek różnych dyscyplin badawczych stosowane są podziały ilościowe lub jakościowe, zazwyczaj przeznaczone dla określonych obiektów badań.

Pin It

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr J.B. Parusel (dyrektor CDPGŚ)

WSL logo kolor poziom cdpgs logo box

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Po zapisaniu prześlemy email potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy