logo

Przyroda nieożywiona – czyli abiotyczne elementy przyrody – obejmuje głazy narzutowe (eratyki), naturalne formy skalne, jaskinie, wodospady, źródła, jeziora, naturalne odcinki dolin rzecznych (w tym odcinki przełomowe) i inne ciekawe formy rzeźby. Jednym z ważnych elementów dziedzictwa przyrodniczego są profile geologiczne odsłaniające się w sposób naturalny lub sztuczny (w kamieniołomach lub kopalniach), stanowiące swego rodzaju karty „kroniki dziejów Ziemi”. Są to zarówno odsłonięcia interesujących warstw skalnych, reprezentujących udokumentowane wiekowo sekwencje osadów, zjawisk tektonicznych, jak również nagromadzenia kopalnej flory lub fauny (stanowiska paleontologiczne) oraz minerałów lub skał. Za geologiczne dziedzictwo przyrody uważa się również pozostałości górnictwa, które mają znaczenie dla udokumentowania budowy geologicznej i występowania złóż, występowania rzadkich minerałów i skał, czy dla udokumentowania historycznej eksploatacji złóż.

Dziedzictwo przyrody nieożywionej województwa śląskiego jest nierozerwalnie związane z położeniem tego regionu w strefie kontaktu młodych struktur geologicznych systemu alpejskiego – Karpat, z paleozoicznymi i mezozoicznymi strukturami ich przedpola. Jednym z rezultatów takiego położenia jest duża georóżnorodność środowiska przyrodniczego, decydująca o wyjątkowych walorach przyrody. Pomimo wielowiekowej eksploatacji bogactw mineralnych oraz silnej presji osadnictwa i przemysłu, zachowało się tu wiele cennych obiektów, które zasługują na miano zabytków przyrody nieożywionej i wpisują się w dziedzictwo przyrodnicze Polski i Europy.

Wśród niezaprzeczalnych osobliwości przyrody nieożywionej województwa śląskiego w skali całego kraju i Europy należy wymienić przede wszystkim występowanie, w centrum regionu, kompleksu skał systemu węglowego karbonu – Górnośląskiego Zagłebia Węglowego (GZW). Sekwencja piaskowców, mułowców i iłowców z pokładami węgla kamiennego występuje blisko powierzchni terenu, a w wielu miejscach regionu odsłania się w wychodniach lub w wyrobiskach poeksploatacyjnych. Budowa geologiczna GZW, a szczególnie tektoniczne ukształtowanie niecki węglowej, zadecydowały, że w różnych częściach województwa śląskiego odsłaniają się różne ogniwa środkowego i górnego karbonu. Profile warstw produktywnego karbonu zawierają szczątki bujnej tropikalnej roślinności porastającej doliny i delty rzek sprzed ponad 300 mln lat. Unikatowym w skali światowej jest odsłonięcie w wyrobisku dawnej cegielni w Czerwionce-Leszczynach koło Rybnika. Wśród skał ilasto-mułowcowych i piaskowców, z zachowanym cienkim pokładem węgla zachowały się liczne skamieniałości karbońskich roślin. Najcennijeszy fragment profilu stanowi tzw. „karboński las” z zachowanymi pojedynczymi fragmentami pni sygilarii, pogrzebanymi w pozycji wzrostu. Odsłania się tu również fragment kopalnego koryta rzecznego z leżącymi dużymi pniami lepidodendronów i szczątkami innych roślin. Niestety, ten cenny zabytek przyrody nieożywionej nie jest objęty żadną formą ochrony prawnej i należy do najbardziej zagrożonych w naszym regionie. W pozostałych, istniejących jeszcze do dziś odsłonięciach karbonu zachowane są przede wszystkim profile piaskowców różnych ogniw karbonu górnego.

Do osobliwości przyrodniczych województwa śląskiego należy zaliczyć kompleks skał fliszu wapiennego płaszczowiny cieszyńskiej (podśląskiej), mających swoje naturalne i sztuczne odsłonięcia na Pogórzu Śląskim i w okolicach Żywca. Serie wapieni, margli i łupków cieszyńskich składających się na ten kompleks są najstarszymi skałami Zewnętrznych Karpat Fliszowych. Zbudowane ze skał węglanowych wzgórza w okolicach Goleszowa i Skoczowa na Pogórzu Śląskim są jednocześnie miejscem występowania cennych i rzadkich dla flory naszego kraju roślin. Wśród skał tego kompleksu występują również osobliwe skały magmowe – cieszynity. Są one świadectwem procesów tektonicznych towarzyszących sedymentacji wapieni i margli cieszyńskich. Wyjątkowe walory przyrodnicze obszaru występowania fliszu wapiennego na Pogórzu Śląskim przejawiają się również obecnością licznych źródeł z aktywną współcześnie depozycją martwic wapiennych. Źródła te zlokalizowane są w strefie kontaktowej wapieni cieszyńskich z marglami i łupkami, a ich cechą jest niewielka (0,2-2 l/s), ale stała wydajność oraz niewielka zmienność właściwości fizycznych (temperatura wody w granicach 8,5-9,1°C) i chemicznych w ciągu roku. Ich wody są słabo alkaliczne i stanowią grupę pośrednią między wodami normalnymi, słodkimi i mineralnymi. Najcenniejsze z nich zostały włączone do sieci Natura 2000 jako siedliska dla roślinności źródliskowej z klasy Montio-Cardaminetea i związku Cratoneurion commutati ze znacznym udziałem mszaków.

W granicach województwa śląskiego znajduje się północna, najbardziej urozmaicona część Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej – Wyżyny Częstochowska i Wieluńska. W budowie geologicznej tego regionu dominują wapienie górnej jury, w tym ich specyficzna odmiana – wapienie skaliste. To właśnie występowanie masywnych wapieni skalistych, będących pozostałościami po żyjących tu przed ponad 150 mln lat sinicami i gąbkami, które skolonizowały dno morza jurajskiego i zbudowały wapienne konstrukcje nazywane biohermami, wśród mniej odpornych na procesy wietrzenia i erozji odmian wapieni i margli są podstawą rozwiniętego tu krajobrazu białych skał porośniętych murawami naskalnymi lub buczynami. Wykształcił się on w wyniku złożonych procesów geologicznych i geomorfologicznych, wśród których dużą rolę odegrały procesy krasowe. Osobliwością Wyżyny Częstochowskiej, a szczególnie kilku pasm skalnych w okolicach Smolenia, Ryczowa, Ogrodzieńca, Podlesic, Rzędkowic, Mirowa, Olsztyna i Złotego Potoku, są zarówno pojedyncze formy skalne, jak i całe ich zespoły. Do wyróżniających się należy zaliczyć tzw. „okieniki” – np. Okiennik Wielki w Skarżycach czy Okiennik Rzędkowicki, ponadto Bramę Twardowskiego w Złotym Potoku czy Skałę Miłości w Mstowie. Do najcenniejszych zgrupowań skalnych ostańców należą Skały Kroczyckie z Górą Zborów oraz Góry Sokole. Utworzone zostały na ich terenie rezerwaty przyrody nieożywionej („Góra Zborów”) lub krajobrazowe. Krasowy charakter tego regionu podkreślają liczne jaskinie, z których część ma wyjątkowe w skali kraju, a nawet świata walory przyrodnicze lub naukowe. Znajduje się tu najdłuższa (Jaskinia Wierna, 1027 m długości) oraz najgłębsza (Jaskinia Studnisko, 75,5 m głębokości) jaskinia Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej. Osobliwością regionu są również jaskinie, które powstały w wyniku specyficznych warunków cyrkulacji wód –termalnych (m.in. Jaskinia Berkowa na Górze Kołoczek w Podlesicach), czy lodowcowych (m.in. Jaskinia Szachownica na Wyżynie Wieluńskiej). Pierwsza z wymienionych jest podręcznikowym przykładem jaskini hydrotermalnej, natomiast druga – jaskini proglacjalnej. Część z jaskiń tego regionu stanowi ważne stanowiska kopalnej fauny, rejestrującej zmiany w środowisku Polski w ciagu ostatnich kilku milionów lat (od miocenu). Niestety większość profili osadów z tą fauną nie zachowała się do dzisiaj. Podobnie jest ze stanowiskami paleozoologicznymi w odsłonięciach w kamieniołomach na Wyżynach Częstochowskiej i Wieluńskiej.

osobliw-pn-1.jpg

osobliw-pn-2.jpg

osobliw-pn-3.jpg

Urozmaiconą rzeźbę Wyżyny Częstochowskiej uzupełniają liczne, wydajne źródła, z których część ma charakter wywierzysk krasowych. Do najbardziej osobliwych należą źródła: Spod Skały w Zdowie (okresowy wypływ bezpośrednio spod ostańca wapiennego), Źródła Zygmunta i Elżbiety w Złotym Potoku, zespoły źródeł spod Skały Miłosnej w Mstowie czy w Pile w dolinie Białki Zdowskiej. Do dziś zachowały one swój naturalny charakter. Pokryte gliniastymi osadami, głównie polodowcowymi, wapienie górnej jury w pasie pomiędzy między linią kolejową Częstochowa-Koniecpol na południu, a doliną Warty na północy stanowią podłoże ciekawych zjawisk krasowych. Przejawiają się one występowaniem niewielkich jeziorek krasowych, miejscami gwałtownie zanikających w ponorach. Najbardziej charakterystyczne są jeziorka krasowe i tzw. uwał Koziniec w okolicy Kusiąt na północ od Olsztyna.

osobliw-pn-4.jpg

Osobliwością Beskidów Zachodnich, głównie Beskidu Śląskiego, jest duże nagromadzenie i urozmaicenie form skalnych, osuwisk i obrywów skalnych oraz związanych z nimi jaskiń (niekrasowych). Dotyczy to pasm górskich zbudowanych z gruboławicowych piaskowców godulskich i istebniańskich oraz rzadziej w tej części Beskidów występujących piaskowców magurskich. Wyjątkowym pod tym względem jest obszar Magurki Radziechowskiej, Muronki z rezerwatem przyrody nieożywionej „Kuźnie” oraz rejon Baraniej Góry. Na grzbietach w tym rejonie wykształciły się ciekawe formy skalne w postaci ambon, grzybów i murów skalnych. Wśród nich wyróżniają się skałki zbudowane z piaskowców i zlepieńców istebniańskich – Malinowska Skała.

Bezpośrednio z ruchami masowymi na stokach Beskidu Śląskiego związane są najciekawsze i wyjątkowe w skali całych Karpat Fliszowych, największe jaskinie – Jaskinia Miecharska (o długości 1810 m i deniwelacji 56,3 m) oraz Jaskinia w Trzech Kopcach (o długości 1254 m i deniwelacji 32,6 m). Na szczególną uwagę zasługuje również ciekawa i jednocześnie największa w Karpatach Fliszowych forma pochodzenia erozyjno-wietrzeniowego – Jaskinia Komonieckiego w Beskidzie Małym. Specyficzne warunki morfologiczne w niektórych jaskiniach w obrębie osuwisk sprzyjają rozwojowi zjawisk lodowych. Mimo położenia na niskich wysokościach bezwzględnych, lód utrzymuje się w nich (np. Jaskinia Lodowa w Beskidzie Śląskim) przez znaczną część roku.

Z wychodniami piaskowców godulskich i istebniańskich, a przede wszystkim magurskich, związane są ciekawe formy skalne w korytach beskidzkich potoków. Osobliwością geomorfologiczną na skalę całych Beskidów jest wodospad w Sopotni Wielkiej na potoku o tej samej nazwie (Beskid Żywiecki). Wodospad ma 10-12 m wysokości i jest wyjątkowy z uwagi na fakt, że woda spływa po nachylonej warstwie piaskowca magurskiego. Wodospadowi towarzyszy głęboki, kilkumetrowy kocioł eworsyjny, a całość stanowi podręcznikowy przykład formy erozji wstecznej i wgłębnej w rzekach. Skalne formy potoków w Beskidach Śląskim, Małym i Żywieckim są dodatkowym walorem przyrody nieożywionej tego regionu. Skalne rynny i jary, z licznymi progami na wychodniach odpornych na erozję piaskowców są atrybutem źródłowych odcinków Białej i Czarnej Wisełki na stokach Baraniej Góry, Twardorzeczki czy Leśnianki w Beskidzie Śląskim. Wywołana regulacją i pogłębieniem Koszarawy wzmożona erozja wgłębna potoku Sopotnia Wielka w Beskidzie Żywieckim oprowadziła do wykształcenia się w ostatnich latach głebokiej rynny skalnej w dolnym biegu rzeki.

Głazy narzutowe (eratyki) są widomym świadectwem pobytu na naszym terenie lądolodu w plejstocenie. W strefie podkarpackiej, głównie na Pogórzu Śląskim i w Kotlinie Oświęcimskiej występują głazy narzutowe znaczące zasięg zlodowacenia sanu (inaczej południowopolskiego), natomiast na Wyżynie Śląskiej znaczą one zasięg zlodowacenia odry (inaczej maksymalnego stadiału zlodowacenia środkowopolskiego). Z uwagi na swoje rozmiary oraz nietypową jak dla tej części Polski petrografię były one pierwszymi i najliczniejszymi pomnikami przyrody nieożywionej w naszym regionie. Tylko część z tych zabytków przyrody nieożywionej znajduje się dziś w miejscu ich znalezienia. Znaczna ich grupa to osobliwe okazy geologiczne wydobyte z glin polodowcowych w trakcie prac ziemnych lub eksploatacji surowców i przeniesione w reprezentacyjne lokalizacje w miejscowościach, często w celu upamiętnienia jakiegoś wydarzenia historycznego. Wśród głazów narzutowych są obiekty wyróżniające się rozmiarami, szczególnie te przyniesione przez lądolód zlodowacenia sanu – granitowy głaz o obwodzie ponad 10 m pochodzący ze żwirowni w Raciborzu Studziennej, a umieszczony na Placu Wolności w centrum Raciborza. Największy walor wśród takich dużych głazów narzutowych posiadają te, które są nadal w miejscu, gdzie pozostawił je lądolów w plejstocenie. Przykładem jest granitognejsowy Głaz Oskara Michalika w Rybniku mający 760 m obwodu. Niektóre mają rzadki skład mineralogiczny i z tej racji są przedmiotem zainteresowania naukowców.

Istotnym walorem przyrodniczym województwa śląskiego są odcinki wyżynnych rzek, zasilanych często wzdłuż biegu wydajnymi źródłami, które nie zostały uregulowane pomimo sąsiedztwa największego ośrodka przemysłowego i miejskiego w kraju. Pod tym względem szczególnie wyróżniają się odcinki przełomowe Warty pod Mstowem i Białej Przemszy pod Okradzionowem oraz szerokie doliny o podmokłym dnie i meandrowym charakterze rzek – Pilicy poniżej Szczekocin, Centurii na całym odcinku, Białej Przemszy poniżej Sławkowa.

Do pobrania

dokumenty, prezentacje multimedialne, filmy o tematyce przyrodniczej