logo

  • Kategoria: Wody
  • Odsłon: 29014
  •  Drukuj , Email

Warunki środowiska przyrodniczego województwa śląskiego nie sprzyjają istnieniu w jego granicach naturalnych jezior, dlatego też ich liczba jest raczej niewielka. O znikomym występowaniu naturalnych akwenów wód stojących decyduje występowanie typowych dla gór deniwelacji na południu województwa, i staroglacjalny charakter rzeźby na pozostałym jego obszarze. W granicach województwa śląskiego nielicznie występują jeziora fluwialne (meandrowe, starorzecza) i jeziora eoliczne, a także jednostkowe przypadki jezior osuwiskwych.

Jeziora zajmujące naturalne zagłębienia terenu o charakterze deflacyjnym są otoczone wałami wydm utrwalonych przez roślinność. Najczęściej są to jeziora bezodpływowe, zasilane głównie przez wody atmosferyczne oraz płytkie wody podziemne. Tego typu jeziora występujące w województwie śląskim są niewielkie, płytkie i często ulegają okresowemu wysychaniu. Usytuowane są w strefach dolinnych górnej Liswarty oraz obniżeniu Małej Panwi. Znacznie łatwiej na opisywanym obszarze odnaleźć można jeziora zakolowe, które nazywane są również starorzeczami, bądź też jeziorami rzecznymi. Stanowią one pozostałość dawnego koryta rzecznego, dlatego też posiadają charakterystyczny owalny i znacznie wydłużony kształt. Cechują je niewielkie głębokości, przy czym te maksymalne, prawie zawsze występują bliżej brzegu wklęsłego. Na terenie województwa śląskiego tego typu jeziora występują w dolinie Wisły poniżej Zbiornika Goczałkowickiego, w dolinie Odry na północ od Raciborza oraz w dolinie Warty w okolicach Częstochowy. Jeziorka osuwiskowe powstają w niewielkich zagłębienia na stokach modelowanych przez ruchy masowe lecz pod względem hydrologicznym mają charakter nietrwały (efemeryczny), głównie ewapotranspiracyjny.

Pomimo niesprzyjających warunków środowiska przyrodniczego, na terenie województwa śląskiego występuje kilka tysięcy jezior antropogenicznych (zbiorników wodnych). Powstały one w wyniku celowych działań człowieka (np. zbiorniki zaporowe, poeksploatacyjne, betonowe), jak również są niezamierzonym efektem gospodarczej aktywności w regionie (zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach). Z uwagi na czynniki decydujące o ich powstaniu, można je zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych: zaporowe, poeksploatacyjne, groblowe, w nieckach osiadania i zapadliskach, sadzawki, inne. Dość powszechne jest również zjawisko poligenezy (złożonej genezy). W takich przypadkach na powstanie zbiornika miało wpływ kilka czynników, które ukształtowały jego misę. Przykładem takich zbiorników są akweny w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach. Większość z nich ma charakter mis poeksploatacyjnych modelowanych w ostatnich kilkudziesięciu latach przez intensywnie zachodzące procesy osiadania oraz zabiegi regulacyjne.

Rozmieszczenie sztucznych jezior wykazuje wyraźną rejonizację. Najwięcej akwenów o różnej genezie znajduje się w środkowej części województwa zajmowanej przez Górnośląski Okręg Przemysłowy i jego obrzeża. Znacznie mniejszym udziałem wód stojących cechują się tereny północnej części województwa, gdzie przede wszystkim znajdziemy wiele niewielkich zbiorników poeksploatacyjnych, stawów i sadzawek. Z kolei na południu tej jednostki administracyjnej, oprócz zaliczanych do grupy największych w województwie zbiorników zaporowych (tab. 1), znajdziemy także liczne stawy hodowlane. Dosyć istotne nagromadzenie niewielkich zbiorników występuje także w dolinie Wisły w okolicach Czechowic-Dziedzic (stawy hodowlane) oraz w dolinie Odry na odcinku od granicy państwa po Racibórz (zbiorniki poeksploatacyjne). Ubóstwo wód stojących we wschodniej części województwa można tłumaczyć dużą przepuszczalnością podłoża warunkowaną rozwojem zjawisk krasowych oraz nagromadzeniem głównie piaszczystych, luźnych utworów czwartorzędowych. Natomiast na pozostałym obszarze województwa śląskiego liczba sztucznych zbiorników wodnych jest już dużo mniejsza i zazwyczaj są to pojedyncze akweny, bądź też ich niewielkie zgrupowania. Na niektórych obszarach województwa śląskiego nagromadzenie zbiorników wodnych jest na tyle duże, że tereny te zwykło nazywać się „pojezierzami antropogenicznymi” np. Wyżyna Śląska, Kotlina Oświęcimska.

Największe antropogeniczne zbiorniki wodne w województwie śląskim w porządku hydrologicznym [tab]

szopienice-borki-ksokol
Kompleks stawów pochodzenia antropogenicznego "Szopienice-Borki" w Katowicach
Fot. K. Solół

Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu wydobycia, rodzaju złóż oraz ich miąższości. Na terenie województwa śląskiego są to najczęściej wyrobiska powstałe po eksploatacji piasku, żwiru, iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu, jak również torfu, a nawet węgla kamiennego. Powierzchnia tych zbiorników jest bardzo zróżnicowana, najmniejsze z nich mają jedynie kilkaset m2 (glinianki, torfianki), natomiast największe osiągają rozmiary kilku km2 (zbiorniki popiaskowe). Z tych też powodów odznaczają się one zróżnicowanymi głębokościami. Zbiorniki te początkowo nie mają większego znaczenia funkcjonalnego. Ma to bezpośredni związek z koniecznością przeprowadzenia wielu zabiegów o charakterze prawno-administracyjnym poprzedzających ich późniejsze zagospodarowanie, a także optymalne wykorzystanie zretencjonowanej wody. Wynika to także z faktu, iż przekształcenie wyrobiska poeksploatacyjnego na zbiornik wodny jest bardzo wygodnym sposobem zagospodarowania nieużytku, często jedynym możliwym oraz najbardziej opłacalnym ekonomicznie w kontekście działań rekultywacyjnych. Do największych jezior poeksploatacyjnych na terenie województwa śląskiego zalicza się zbiorniki w środkowej części zlewni Kłodnicy: Dzierżno Duże, Dzierżno Małe, Pławniowice. W tej grupie znajdują się także zbiorniki położone w Kotlinie Dąbrowskiej: Pogoria I, Pogoria II i Pogoria III oraz utworzony w 2006 roku zbiornik Kuźnica Warężyńska (Pogoria IV). Inne duże obiekty tego typu to: Dziećkowice, Chechło, Sosina, Balaton, Rogoźnik, zbiorniki w dolinie Odry, a także szereg równie niedużych akwenów na terenie całego województwa śląskiego, które posiadają lokalne nazwy nadane przez miejscową ludność. Pośród nich wiele jest obiektów, z którymi związane są interesujące historie, np. dużą atrakcją dla płetwonurków są ogromne koparki wykorzystywane w czasie eksploatacji surowców mineralnych, znajdujące się na dnie wypełnionego wodą dawnego kamieniołomu wapieni i dolomitów w Jaworznie.

Zbiorniki zaporowe powstają w wyniku przegrodzenia doliny rzecznej wybudowanymi zaporami. Jeziora zaporowe na obszarze województwa śląskiego powstawały już od dosyć dawna. Ich budowa determinowana jest głównie czynnikami lokalizacyjnymi, a nowopowstałe obiekty hydrologiczne posiadają ściśle określone funkcje. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach gromadzenia wody, która najczęściej wykorzystywana była do napędzania młynów wodnych, kuźnic, tartaków, foluszy, itp. Natomiast współcześnie spełniają one jednocześnie wiele funkcji. W województwie śląskim zbiorniki zaporowe wybudowane w dolinach rzecznych w wyniku spiętrzenia wód, występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Największymi rozmiarami odznacza się Zbiornik Goczałkowicki wybudowany na Wiśle w latach 50. XX wieku. Przy maksymalnym wypełnieniu wodą zajmuje on powierzchnię aż 32 km2. Pozostałe zbiorniki zaporowe w województwie śląskim mają znacznie mniejszą powierzchnię, a do tych największych zalicza się: Żywiecki, Międzybrodzki i Czaniec na Sole, Przeczyce na Czarnej Przemszy, Kozłową Górę na Brynicy, Rybnicki na Rudzie, Łąkę na Pszczynce, Poraj na Warcie, Paprocany na Gostynce i Słupsko na Potoku Toszeckim.

swierklaniec
Zbiornik Kozłowa Góra
na Brynicy
Fot. K. Sokół
czernianskie
Jezioro Czerniańskie
- zbiornik zaporowy na Wiśle
Fot. K. Sokół

jmiedzybrodzkie-ksokol
Jezioro Międzybrodzkie - zbiornik zaporowy na Sole
Fot. K. Sokół

zb_przeczyce
Zalew Przeczycko-Siewierski na Czarnej Przemszy
Fot. K. Sokół
zabie-doly1-ksokol
Kompleks stawów pochodzenia antropogenicznego "Żabie Doły"
Fot. K. Sokół

Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach są powszechne w centralnej części województwa śląskiego. Zasięg ich występowania jest ściśle określony i ogranicza się jedynie do terenów, gdzie prowadzona jest podziemna eksploatacja złóż węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu, a dawniej także rud żelaza. Po wyeksploatowaniu złóż surowców mineralnych powstały podziemne pustki, które wypełniano tzw. materiałem podsadzkowym lub zwyczajnie porzucano. Z czasem, nad takimi miejscami (nawet mimo podsadzki), następowało ugięcie i zawalenie skał, a na powierzchni terenu powstawały różnej wielkości obniżenia, na dnie których mogła gromadzić się woda. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Powstające niecki osiadania najczęściej przyjmują kształt zbliżony do koła lub elipsy, a ich wielkość, zasięg oraz dalsze kształtowanie są uzależnione od czynników górniczo-geologicznych. Jednak rozmiarów osiadań i kształtu niecek nie należy utożsamiać z głębokością powstających zbiorników oraz z ich kształtem. Bardzo często wygląd zbiorników w znacznym stopniu kształtowany jest przez celowe działania człowieka. Tego typu jeziorka zazwyczaj charakteryzują się małymi powierzchniami (najczęściej do 0,5 ha) oraz niewielkimi głębokościami (maksymalnie kilka metrów). Tylko nieliczne z nich są większe (ponad 10 ha). Największe skupiska zbiorników w nieckach osiadania i zapadliskach występują: w zabrzańskiej dzielnicy Makoszowy i gliwickiej dzielnicy Sośnica, w części  Sosnowca o nazwie Kazimierz Górniczy, na pograniczu Bytomia i Chorzowa (tzw. Żabie Doły).

Dosyć powszechnie na terenie województwa śląskiego występują także zbiorniki groblowe (stawy). Obecnie stanowią one genetycznie odrębną grupę antropogenicznych zbiorników wodnych, ale jeszcze do niedawna zaliczane były do zbiorników zaporowych. Należy zaznaczyć, że odrębność stawów podyktowana jest istotnymi różnicami pomiędzy groblą a zaporą oraz cechami morfometrycznymi i sposobem ich eksploatacji. Różnice w morfometrii przejawiają się przede wszystkim w relacjach głębokościowych, a także płaskim charakterze dna. Natomiast inny sposób eksploatacji wynika z odmiennego cyklu hodowlanego. Budowa stawów hodowlanych na terenie województwa śląskiego ma wielowiekową tradycję. Jako jedni z pierwszych, już w czasach średniowiecza, budową stawów zajmowali się m.in. zakonnicy z zakonu Cystersów. Pozostałością prowadzonej przez nich gospodarki rybackiej jest rezerwat „Łężczok” położony w dolinie Odry, na północny-wschód od Raciborza. Na terenie tym znajduje się kilka stawów: Babicki, Brzeziniak, Grabowiec, Ligotniak i Salm, które zajmują powierzchnię 245 ha. Znacznie młodsze są stawy położone na południe od miejscowości Lubomia, a wchodzące w skład zespołu przyrodniczo-krajobrazowego „Wielikąt”. Natomiast współcześnie największa koncentracja stawów występuje w południowej części województwa śląskiego, gdzie łącznie zajmują powierzchnię około 4000 ha. Duże kompleksy stawów występują m.in. na terenach pomiędzy Rybnikiem, Raciborzem i Chałupkami oraz w okolicach Bielska-Białej, Pszczyny i w dolinie Wisły od okolic Skoczowa po granicę województwa śląskiego na wschodzie. W tym ostatnim przypadku zbiorników jest na tyle dużo, że tereny te określa się nawet mianem „Żabi Kraj”. Z kolei w północnej części województwa śląskiego większy kompleks stawów występuje jedynie w okolicach Lublińca. Ponadto pojedyncze stawy oraz ich niewielkie skupiska rozrzucone są na całym obszarze województwa śląskiego. Przy czym nie we wszystkich tych zbiornikach prowadzona jest intensywna gospodarka hodowlana. Znaczna ich część cechuje się niewielkimi rozmiarami oraz lokalizacją w pobliżu gospodarstw wiejskich, co wskazuje jedynie na małoskalową hodowlę ryb na potrzeby własne.

Na obszarze województwa śląskiego występują również sadzawki. Są to niewielkie zbiorniki najczęściej zlokalizowane w sąsiedztwie gospodarstw wiejskich. O ich odrębności genetycznej decyduje fakt, iż uzyskany materiał ziemny najczęściej traktowany jest jako odpad, który tylko w nielicznych przypadkach zostaje zagospodarowany. Dlatego też jest to jedna z głównych cech wyróżniających ten typ zbiorników w odniesieniu do zbiorników poeksploatacyjnych. Pod względem funkcjonalnym sadzawki kojarzone są przede wszystkim z gromadzeniem wód do celów gospodarczych, głównie dla rolnictwa. Znaczna grupa omawianych obiektów jest w posiadaniu Polskiego Związku Wędkarskiego. W zbiornikach tych prowadzi się regularne zarybienia, jednak nie stosuje się masowych odłowów poprzez spuszczanie wody. Kontrola nad liczebnością populacji ryb prowadzona jest przez samych wędkarzy.

Bardzo szeroką genetyczną grupę stanowią antropogeniczne zbiorniki wodne wybudowane z użyciem materiału ziemnego (z ekranami uszczelniającymi różnego typu), o betonowych i sztucznych misach. Obiekty te bezpośrednio związane są z cyklem produkcji przemysłowej i działalnością zakładów komunalnych. Z tych też powodów często nazywane są zbiornikami przemysłowymi, co jednak nie do końca jest prawidłowym określeniem. Określa się je również mianem „inne”, co jednocześnie sugeruje dosyć szeroki przedział genetycznych typów sztucznych zbiorników. Pomimo różnego nazewnictwa, w tej grupie znajdują się zbiorniki wybudowane przez człowieka w ściśle określonych celach o cechach lokalnych. W zdecydowanej większości przypadków odznaczają się one stosunkowo niewielkimi rozmiarami. Tego typu zbiorniki najczęściej występują na zurbanizowanych i uprzemysłowionych terenach województwa śląskiego. Wyróżnia się wśród nich m.in.: baseny kąpielowe, zbiorniki przeciwpożarowe, osadniki różnego rodzaju wód, zbiorniki przy oczyszczalniach ścieków, zbiorniki dla celów przemysłowych i komunalnych oraz szereg innych o mniejszym znaczeniu.

Zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego są najczęściej obiektami wielofunkcyjnymi i spełniają zadania: przeciwpowodziowe, zaopatrzenia w wodę, rekreacyjne, hodowlane, energetyczne, eksploatacyjne, przeciwpożarowe, chłodnicze, a dawniej również militarno-obronne. Wiele zbiorników wodnych stanowi ważne ogniwa w systemie wodno-gospodarczym województwa śląskiego, a zwłaszcza Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, Rybnickiego Zagłębia Węglowego i przemysłowego ośrodka częstochowskiego, np. Goczałkowice, Dziećkowice, Łąka, Kozłowa Góra, Poraj. Przeciwpowodziowe funkcje posiada większość zbiorników wodnych, zwłaszcza te o dużej pojemności, np. Goczałkowice, Żywiecki, Przeczyce, Kozłowa Góra, Dzierżno Duże, Poraj. Energetyczne znaczenie, choć marginalizowane, dotyczy zbiorników: Żywieckiego i Międzybrodzkiego, Poraj, Rybnickiego. Między zbiornikiem na górze Żar w Beskidzie Małym oraz zbiornikiem Międzybrodzkim, funkcjonuje druga co do wielkości w Polsce elektrownia szczytowo-pompowa wyposażona w hydrozespoły o łącznej mocy 500 MW. Zadania rekreacyjne przypisuje się co najmniej kilkudziesięciu jeziorom antropogenicznym, chociaż ich wykorzystanie ma charakter wybitnie sezonowy, kiedy służą jako kąpieliska, akweny żeglarskie i kajakarskie oraz miejsca wędkowania. Inne scenariusze użytkowania dotyczą zadań przeciwpożarowych spełnianych przez większość zbiorników, a także typowo przemysłowego znaczenia, np. osadniki wód popłuczkowych, dołowych z kopalń, chłodniczych. Ewenementem pod względem militarno-obronnego znaczenia był zbiornik Kozłowa Góra. Po plebiscycie i powstaniach śląskich dla ochrony granicy przebiegającej między Radzionkowem i Piekarami Śląskimi władze II Rzeczpospolitej, po pogorszeniu stosunków polsko-niemieckich w latach 30. XX wieku zdecydowały o wzniesieniu systemu umocnień nazwanego Obszarem Warownym „Śląsk” (schrony bojowe, zapory przeciwczołgowe, stanowiska artylerii, okopy, koszary). Elementem tego systemu był wówczas wybudowany zbiornik Kozłowa Góra zaadaptowany do celów wodociągowych po zakończeniu drugiej wojny światowej.

Poza znaczeniem gospodarczym, zbiorniki wodne spełniają także funkcje przyrodnicze i krajobrazowe, do których zaliczyć można kształtowanie m.in. nisz ekologicznych dla nowych gatunków roślin i zwierząt oraz warunków klimatu lokalnego, wyrażających się w złagodzeniu ekstremalnych temperatur, wzroście prędkości wiatru, większej liczbie dni z mgłą.

Najpoważniejszym zagrożeniem dla optymalnego wykorzystania sztucznych zbiorników wodnych znajdujących się na terenie województwa śląskiego jest pogorszenie się ich stanu ekologicznego, wywołanego przez dopływ zanieczyszczeń (eutrofizacja, deficyty tlenowe, zasolenie, skażenie metalami ciężkimi). Najkorzystniejszą z gospodarczego punktu widzenia jakość wód posiadają zbiorniki bazujące na zasobach wodnych obszarów pozbawionych silnej antropopresji, tj. Beskidów oraz Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, a najmniej korzystne występują w centralnej części województwa śląskiego.

Do pobrania

dokumenty, prezentacje multimedialne, filmy o tematyce przyrodniczej