zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Zagrożone, rzadkie, utracone

Pin It

Wzorem czerwonych list i czerwonych ksiąg tworzonych i publikowanych dla zagrożonych lub wymarłych gatunków roślin i zwierząt powstaje podobne opracowanie dla tworów przyrody nieożywionej. Stworzenie czerwonej listy abiotycznych obiektów przyrody, a w konsekwencji przygotowanie czerwonej księgi jest elementem systemu ochrony georóżnorodności w Polsce i w Europie. W 1994 roku Międzynarodowa Unia Nauk Geologicznych (IUGS) oraz Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) zaproponowały po raz pierwszy zestawienie najcenniejszych stanowisk geologicznych – Global Indicative List of Geological Sites (GILGES), w którym znalazło się zaledwie jedno stanowisko z obszaru Polski – Skałka Rogoźnicka w Pienińskim Pasie Skałkowym. Od 1996 roku tworzone są krajowe listy stanowisk gelogicznych (geostanowisk), głownie za sprawą członków Europejskiej Asocjacji Ochrony Dziedzictwa Geologicznego (ProGEO). Dla Polski koncepcja sieci gestanowisk proponowanych do czerwonej listy jest realizowana przez Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie oraz Państwowy Instytut Geologiczny. Niestety nie zostały do tej pory opracowane, wzorem czerwonych list roślin i zwierząt, stopnie zagrożenia poszczególnych obiektów przyrody nieożywionej. Z uwagi na unikatowy charakter każdego z obiektów, zagrożenie lub utrata walorów jest tym bardziej dotkliwa.

Wśród reprezentatywnych dla Polski niemal 150 obiektów geologicznych i geomorfologicznych proponowanych do europejskiej czerwonej listy geostanowisk (GEOSITES) w granicach województwa śląskiego znalazły się zaledwie trzy propozycje z terenów Wyżyny Śląsko-Krakowskiej oraz osiem z Beskidów i Pogórza Śląskiego. Są to odsłonięcia górnego karbonu w Czerwionce-Leszczynach k. Rybnika i w Rydułtowach, wapienne ostańce wraz ze zjawiskami krasowymi okolic Podlesic k. Kroczyc oraz struktury sedymentacyjne różnych ogniw fliszu karpackiego w okolicach Żywca, Kóz, Czańca czy Kamesznicy, jak również odsłonięcia wapieni cieszyńskich w Goleszowie i źródłowe potoki Wisły na stokach Baraniej Góry. Propozycje te winny być uzupełnione o rozpoznane cenne i istotne dla dziedzictwa przyrodniczego Polski i Europy zabytki przyrody nieożywionej naszego regionu. Istnieje również potrzeba stworzenia czerwonej listy, a w efekcie czerwonej księgi, przyrody nieożywionej województwa śląskiego, jak to zostało zrobione w przypadku wielu biotycznych elementów przyrody.

Zagrożone

Zagrożeń związanych z zachowaniem dziedzictwa przyrody nieożywionej upatrywać należy głównie w działalności człowieka prowadzącej do nieodwracalnych zmian w rzeźbie terenu i stosunkach wodnych. Najbardziej drastyczne zjawiska związane są z rozwojem zabudowy jednorodzinnej, infrastruktury drogowej i przesyłowej, które wkraczają w cenne przyrodniczo i ciekawe pod względem dziedzictwa geologicznego tereny – obszary skałkowe, strefy źródlisk, doliny nieuregulowanych rzek. Równie niekorzystne są prowadzone – bez odpowiedniego projektowania oraz z pominięciem wartości przyrodniczych dolin rzecznych – prace regulacyjne rzek i potoków, tworzenie stawów hodowlanych oraz zalewów w strefach źródeł, czy też ujmowanie źródeł przez prywatnych inwestorów. Nie bez znaczenia dla zachowania dziedzictwa przyrody nieożywionej Beskidów Zachodnich jest prowadzona intensywna wycinka w lasach oraz związana z tym intensywna erozja wąwozowa na stokach. Dla odsłonięć cennych profili geologicznych zagrożeniem jest przeznaczanie wyrobisk na składowiska odpadów, ich rekultywacja poprzez zasypanie odpadami lub skałą płonną. Nie bez znaczenia dla zachowania walorów tych odsłonięć jest również całkowite porzucenie działalności człowieka w wyrobiskach i osypywanie się skarp czy sukcesja roślinności. Dlatego ważne jest często opracowanie sposobu zagospodarowania tych odsłonięć lub ich fragmentów, które mają znaczenie dla zachowania dziedzictwa geologicznego regionu.

Zagrożeń upatrywać należy również w szybko rozwijającej się turystyce i sportach ekstremalnych. Zaliczyć tu należy organizowanie imprez masowych w ciekawych przyrodniczo i krajobrazowo terenach skalnych (tyrolki, paintball, jazdy na quadach i samochodami terenowymi, masowa wspinaczka skalna itp.) oraz w jaskiniach (imprezy integracyjne, zabawy techno, itp.), przystosowywanie koryt potoków i rzek do organizowania masowych spływów kajakowych.

Najbardziej zagrożone są największe osobliwości przyrody nieożywionej regionu, czyli odsłonięcia warstw górnego karbonu, w tym najważniejsze stanowisko w Czerwionce-Leszczynach koło Rybnika. Zagraża im zarówno podejmowana rekultywacja wyrobisk, jak również zaniechanie jakichkolwiek działań. Do tej kategorii zaliczyć należy większość zachowanych do dziś profili skał karbońskich, szczególnie tych, w których występują wychodnie pokładów węgla kamiennego. W ostatnich kilkunastu latach obserwuje się całkowitą degradację poprzez zasypanie większości cennych odsłonięć karbonu w całym regionie.

Do najbardziej zagrożonych utratą walorów należą jaskinie o największym natężeniu ruchu turystycznego i eksploracyjnego, nowoodkrywane jaskinie oraz jaskinie znane, posiadające osady z zabytkami archeologicznymi i kośćmi kopalnych zwierząt. Pod tym względem szczególnie zagrożone są jaskinie Gór Sokolich, Skał Kroczyckich i Podlesickich oraz okolic Ryczowa i Smolenia na Wyżynie Częstochowskiej.

Wśród cennych obiektów wodnych zagrożenie dotyczy wszystkich naturalnych źródeł, nawet tych oddalonych od siedzib ludzkich. Najbardziej zagrożone degradacją, głównie o charakterze estetycznym, ale i możliwością zaniku wody są źródła na Wyżynie Częstochowskiej (ujmowanie na potrzeby zabudowy letniskowej oraz intensywna eksploatacja wód podziemnych ujęciami studziennymi na potrzeby coraz liczniejszych mieszkańców), Pogórzu Śląskim (w tym źródła z aktywną depozycją martwic wapiennych w ostoi Natura 2000 – Cieszyńskie Źródła Tufowe) oraz w Beskidzie Śląskim i Żywieckim. W Beskidzie Śląskim zagrożone są również walory przyrody nieożywionej dolin niektórych cennych potoków ze skalnymi formami erozyjnymi. Zagrożenie to wynika z planów budowy zbiorników retencyjnych z zaporami lokalizowanymi w najwęższych, a tym samym często najciekawszych fragmentach tych dolin. Przykładem jest skalna rynna Leśnianki w gminie Lipowa w Beskidzie Śląskim. Powracające plany przeciwpowodziowych prac regulacyjnych na Pilicy i jej nieuregulowanych dopływów, w tym budowy zbiornika przeciwpowodziowo-rekreacyjnego na Pilicy w Sławniowie niosą podobne zagrożenia.

Utracone

Symbolem utraconych elementów dziedzictwa przyrody nieożywionej województwa śląskiego są nieistniejące odsłonięcia najgrubszego (24-32 m miąższości) w całym Górnośląskim Zagłębiu Węglowym pokładu węgla kamiennego „Reden” (obecnie 510) w Dąbrowie Górniczej i Będzinie-Brzozowicy. Jest to jednocześnie jedna z najbardziej dotkliwych strat dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego naszego regionu, którego historia gospodarcza związana jest nierozerwalnie z początkami górnictwa węglowego i z eksploatacją pokładu „Reden” w XVIII w. Projekt utworzenia rezerwatu z wychodni tego pokładu, wnioskowany przez prezydenta Dąbrowy Górniczej i Państwowej Komisji Ochrony Przyrody w 1921 roku nie doczekał się realizacji. Był on eksploatowany w kopalniach podziemnych, ale i odkrywkowych. Po II wojnie światowej kopalnia „Brzozowica” była największą odkrywkową kopalnią węgla kamiennego w Europie. W odkrywce odsłaniał się niemal 20 m grubości pokład węgla kamiennego. Niestety została ona zlikwidowana poprzez zasypanie, m.in. pyłami dymnicowymi z elektrowni „Łagisza”. Dziś pokład ten jest eksploatowany jedynie w kopalniach podziemnych. Monolit węgla z pokładu „Reden” – jedyny świadek utraconego dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego Górnośląskiego Zagłębia Węglowego – znajduje się w Muzeum Geologicznym Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie.

Podobny los spotkał liczne, cenne wychodnie skał karbonu, często z pokładami węgla kamiennego i skamieniałościami roślin karbońskich. Większość powszechnie występujących w przeszłości w wielu miejscowościach wyrobisk glin zwietrzelinowych karbonu (glinianek) przy cegielniach została zasypana śmieciami lub odpadami poprzemysłowymi. Jednym z takich przypadków jest udokumentowana w literaturze naukowej glinianka w Brynowie (Katowice) z zachowanymi w pozycji przeżyciowej (pionowej) pniami roślin karbońskich, głównie kalamitów, która została zasypana po zamknięciu cegielni w latach 90. XX w.

Utraconym elementem dziedzictwa geologicznego województwa śląskiego są również zrekultywowane przez zasypanie liczne w regionie odsłonięcia utworów triasu i jury. Nieliczne zachowane odkrywki toną w śmieciach i zarastają krzewami. Na Wyżynach Częstochowskiej i Wieluńskiej zniszczone zostały odsłonięcia kopalnego krasu (wypełnione osadami leje lub fragmenty jaskiń). Część z nich uległa rozmyciu w wyniku braku odpowiedniego zabezpieczenia oraz w związku z brakiem zainteresowania. Inne są tracone w wyniku wspomnianego, powszechnego w wnaszym kraju zasypywania śmieciami i odpadami poprzemysłowymi. Przykładem jest cenne udokumentowane stanowisko kopalnej fauny plioceńskiej i dolnoplejstoceńskiej oraz reliktów jaskiń z szatą naciekową w nieczynnym kamieniołomie wapieni jurajskich w Przymiłowicach koło Olsztyna, zasypywane przez właściciela terenu kruszywem z izolatorów energetycznych i śmieciami. Najcenniejsze fragmenty stanowiska zostały już bezpowrotnie zniszczone.

Jaskinie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej utraciły swoje duże walory estetyczne i poznawcze w wyniku eksploatacji kalcytu (szpatu), która miała miejsce w kilku ośrodkach górniczych w okolicach Olsztyna, Złotego Potoku i Podlesic. Eksploatacja oraz nadmierne odwiedzanie przez turystów doprowadziły m.in. do całkowitego zniszczenia szaty naciekowej Jaskini Olsztyńskiej w Górach Sokolich koło Olsztyna. Jest to najstarsza, wymieniana w piśmiennictwie już w pierwszej połowie XIX w. jaskinia jurajska zlokalizowana poza Ojcowem. Należała ona wtedy do najpiękniejszych znanych jaskiń w Polsce. Podobny los spotkał wiele jaskiń tego obszaru.

W XX w. dokonały się znaczne przeobrażenia źródeł Wyżyny Częstochowskiej. Szczególnie dotkliwe zaznaczyły się w okresie II wojny światowej, kiedy Niemcy ujęli i zdegradowali całkowicie walory przyrodnicze źródeł Warty w Kromołowie i Czarnej Przemszy w Bzowie (dziś oba w granicach administracyjnych Zawiercia). Podobny los spotkał w latach powojennych (głównie w latach 50. i 60. XX w.) dużą grupę źródeł w pobliżu lub wewnątrz zabudowy wsi. W betonowe zbiorniki i koryta ujęto w tym okresie wiele źródeł – m.in. w Ogrodzieńcu, pod Górą Chełm w Hutkach Kankach, Jaworzniku. Największą stratą dla dziedzictwa przyrody nieożywionej tego regionu było zalanie w latach 70. XX w. największego wywierzyska krasowego na całej Wyżynie Krakowsko-Wieluńskiej (ponad 500 l/s) wodami zbiornika zbudowanego dla celów rekreacyjnych (Siamoszyce).

Materiał strony opracowano 30 maja

Pin It

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr J.B. Parusel (dyrektor CDPGŚ)

WSL logo kolor poziom cdpgs logo box

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Po zapisaniu prześlemy email potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy