zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Kopalny świat roślin

Skamieniałości roślin zachowują się najczęściej w postaci odcisków, głównie na mułowcach i iłowcach oraz w postaci szczątek zwęglonych. Mogą również występować jako odlewy, szczególnie w przypadku glonów posiadających mineralne pancerzyki, jako skamieniałości właściwe – po zastąpieniu tkanek roślinnych przez minerały – węglan wapnia, krzemionkę (dwutlenek krzemu), piryt (siarczek żelaza) lub też jako szkielety i puszki mineralne, czyli części zbudowane np. z węglanu wapnia lub krzemionki, zachowane po obumarciu i rozkładzie części miękkich rośliny. Zachowaniu ulegają również ślady życia i działalności roślin – odciski po korzeniach, poziomy glebowe.

Najstarsze znaleziska skamieniałości roślinnych na świecie pochodzą – w przypadku glonów – z górnego proterozoiku, natomiast najstarsze znane na świecie skamieniałości roślin lądowych – psylofitów, pozbawionych liści i korzeni, posiadających prostą, dwudzielną budowę pędu – znane są z osadów syluru, między innymi ze stanowiska Rhynie Chert w Szkocji.

Dla obszaru województwa śląskiego najbardziej charakterystyczne są natomiast skamieniałości roślin tworzących rozległe „lasy karbońskie” euramerykańskiej prowincji roślinnej. W okresie karbonu górnego na terenie Górnośląskiego Zagłębia Węglowego panował klimat wilgotny i gorący, a nawet tropikalny. Były to odpowiednie warunki do rozwoju bujnej roślinności. Obszary sąsiadujące z brzegami jezior i bagien w karbonie porośnięte były przez liczne, drzewiaste formy widłaków, skrzypów i paproci właściwych. Przedstawiciele tych trzech klas roślin, jednakże o znacznie mniejszych rozmiarach, porastały również dolne partie puszczy karbońskiej. Pnie widłaków były także chętnie oplatane przez pnącza. W nieco większej odległości od podmokłych terenów, na bardziej stabilnym podłożu znajdowały się natomiast lasy złożone z paproci nasiennych i kordaitów.

Główne rośliny węglotwórcze, czyli widłaki (klasa Lycopsida), skrzypy (klasa Sphenopsida) i paprocie właściwe (klasa Polypodiopsida) należą do gromady Pteridophyta, a ich skamieniałości pochodzą z osadów wizenu, namuru i westfalu.

Szczątki przedstawicieli klasy Lycopsida zachowują się głównie w postaci zwęglonych fragmentów pni, odcisków kory w iłowcach i mułowcach, skrzemieniałych pni i szyszek oraz kłączy. Rośliny te należały głównie do widłaków różnozarodnikowych, u których sporofit przeważał znacznie nad gametofitem, pęd rozgałęział się podwójnie, a liście były drobne, czyli mikrofilne. Główni przedstawiciele tej grupy to Lepidodendron i Sigillaria, zachowane w formie skamieniałych pni. Podziemne kłącza roślin należących do rodzaju Lepidodendron noszą nazwę Stigmaria. Na ich powierzchni można zaobserwować blizny – appendiksy stanowiące miejsca przyczepu mniejszych korzonków. Skamieniałości z rodzaju Stigmaria tworzą kopalne gleby stigmariowe, a ich nagromadzenia stanowią dobre wskaźniki stratygraficzne, które mogą posłużyć do odnalezienia równowiekowych poziomów na obszarze silnie zuskokowanego Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Z rodzaju Lepidodendron na obszarze Górnośląskiego Zagłębia Węglowego opisano 39 gatunków, wśród których znajdują się liczne gatunki przewodnie i charakterystyczne, czyli takie, które pozwalają na jednoznaczne określenie wieku osadów, w których zostały znalezione. Do elementów budujących roślinę o pniu z rodzaju Lepidodendron należą również skamieniałości szyszek zarodniowych – Strobus i Lepidostrobus oraz liści asymilacyjnych – Lepidophyllum. Większość polskich gatunków z rodzaju Sigillaria również została opisana z obszaru Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Najliczniejsi przedstawiciele Sigillaria oraz ich szyszek – Sigillariostrobus występują w osadach namuru B i C oraz westfalu A i B. Do najpowszechniejszych skamieniałości widłaków na obszarze województwa śląskiego należą również: Lepidophloios (osiem gatunków opisanych z Górnośląskiego Zagłębia Węglowego), Eleutherophyllum (znajdowane głównie wśród osadów wizenu i namuru A), Selaginellites, Pinacodendron, Ulodendron wraz ze skamieniałymi szyszkami tego rodzaju – Ulostrobus, Bothrodendron oraz Lepidocarpon, czyli liście sporofilów z pojedynczymi megasporami (siedem gatunków opisanych z namuru A po westfal D obszaru Górnośląskiego Zagłębia Węglowego). Ślady karbońskich lasów widłakowych zachowały się w skałach województwa śląskiego w postaci stojących pni m.in. w kopalniach w Bielszowicach, gdzie zaobserwowano 23 pnie lepidodendronów o średnicy 30-80 cm. Pnie tych drzew były oplecione przez skamieniałości karbońskich pnączy, a w dolnej warstwie utworów znajdowały się liście paproci z rodzaju Mariopteris. Natomiast w kopalni Bolesław Śmiały w Łaziskach oraz cegielni Kleofas w Katowicach zachowały się liczne stojące pnie sigillari.

Lepidodendron

lepidodendron.png

Skamieniałości przedstawicieli klasy Sphenopsida najliczniej występują w utworach westfalu A i B w centralnej części Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, rzadziej natomiast na jego obrzeżeniu. Skrzypy ulegają zachowaniu najczęściej w postaci uwęglonych odcisków oraz silnie spłaszczonych, zmineralizowanych pędów, pni oraz odlewów wewnętrznych listków, kłosów zarodniowych i kłączy. Skrzypy posiadające główne znaczenie w procesie węglotwórczym należały do rzędów Equisetales (skrzypowce) i Sphenophyllales (klinolisty). Wśród skrzypowców wyróżnia się rodziny Archaeocalamitaceae i Calamitaceae, których liczne skamieniałości występują zarówno w seriach paralicznych jak i limnicznych. Budowa kopalnych kalamitów była zbliżona do budowy współczesnych skrzypów. Łodyga tych roślin składała się z międzywęźli (dłuższych odcinków przyrostu na długość) oraz węzłów, z których wyrastały okółkowo liście. Kalamity przystosowały się do życia na jednocześnie przewodnionym i zasypywanym podłożu, w związku z czym zakładały swoje systemy korzeniowe w coraz wyższych horyzontach gleby – tzw. rośliny gleb wielokrotnych. Do najczęstszych skamieniałości skrzypów w województwie śląskim należą: Archaeocalamites, Arthroxylon, Stylocalamites i Calamites, będące skamieniałymi łodygami tych roślin,,Annularia i Asterophyllites – elementy ulistnienia kalamitów oraz Pinnularia, czyli organy podziemne i kłącza skrzypów. Do rzędu Sphenophyllales zaliczały się natomiast karbońskie, wodne rośliny zielne i pnące, spośród których przeważnie zachowaniu uległy łodygi Sphenophyllum oraz owocnie tego rodzaju, czyli Sphenophyllostachys.

Calamites

Kolejna klasa, czyli Polypodiopsida zalicza się wraz z wymarłą gromadą paproci nasiennych do sztucznej jednostki taksonomicznej roślin paprociolistnych (Pteridophylla). Rośliny paprociolistne charakteryzowały się największym zróżnicowaniem morfologicznym i taksonomicznym spośród wszystkich przedstawicieli flory karbońskiej. Należały do nich formy drzewiaste, krzewy, pnącza, liany oraz rośliny płożące i zielne żyjące w środowiskach zarówno bagiennych, rzecznych, deltowych i jeziornych, jak również równi pływowych. Były przyzwyczajone do klimatu ciepłego i wilgotnego. Ich skamieniałości są sporadyczne w partiach spągowych pokładów węgla, natomiast w partiach stropowych należą do częstych znalezisk. Wśród skamieniałości roślinnych zaliczanych do klasy Polypodiopsida, znajdowanych na terenie Górnośląskiego Zagłębia Węglowego oraz w jego obrzeżeniu występują rodzaje takie, jak: Anisopteris, Alloiopteris, Corynepteris, Discopteris, Pecopteris oraz Renaulta. Skamieniałości te są zaliczane na terenie naszego województwa do skamieniałości przewodnich, co oznacza, iż pozwalają na jednoznaczne określenie wieku utworów, w których są znajdywane.

paprocie.png

Paprocie nasienne (Lyginodendropsida) to wymarła klasa flory należąca do gromady Pteridospermatophyta. Rośliny te budową anatomiczną przypominały współczesne paprocie, jednakże charakteryzowały się o wiele większymi rozmiarami oraz innym sposobem rozmnażania, bardziej zbliżonym do roślin nagonasiennych. Z obszaru Górnośląskiego Zagłębia Węglowego opisano przede wszystkim holotypy gatunków zaliczanych do rodzajów: Neuropteris (11 holotypów), Lonchopteris, których liczne nagromadzenie następuje w „pasie lonchopterisowym” na granicy westfalu A i B oraz Sphenopteridium (22 holotypy opisane z ostrawsko-karwińskiej części Górnośląskiego Zagłębia Węglowego). Charakterystycznymi skamieniałościami paproci nasiennych odnajdywanymi w osadach karbonu na obszarze województwa śląskiego są również przedstawiciele rodzajów: Sphenopteris, Rhodea, Mariopteris oraz Cardiopteridium.

Formy drzewiaste skrzypów, widłaków i paproci porastały brzegi bagien karbońskich pod postacią rozległych lasów. Przyrost masy roślinnej, ze względu na korzystne warunki atmosferyczne ówczesnego okresu dziejów Ziemi, był bardzo szybki. Pnie obumarłych roślin gromadziły się w dużej ilości w bagnach i jeziorach karbońskich. Następnie w środowisku natlenionym ulegały procesowi torfienia, a później przykryciu przez piaski, iły i mułki jezior. Powstałe początkowo pokłady torfu uległy w czasie geologicznym pod wpływem działania ciśnienia i temperatury przeobrażeniu najpierw w węgle brunatne, a później w węgle kamienne.

Drugorzędną rolę węglotwórczą odgrywały rośliny szpilkowe należące do klasy Cordaitopsida, stojące na pograniczu między paprociami nagonasiennymi a roślinami nagonasiennymi. Przedstawiciele tej klasy to drzewa typu terestrycznego, czyli takie, które zamieszkują suche środowiska lądowe. Typowe skamieniałości roślin tej klasy należą do rodzaju Cordaites, którego nieliczne gatunki znajdywane są w dużych nagromadzeniach w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym, w szczególności w poziomach cordaitowych westfalu B w kopalni Bolesław Śmiały oraz westfalu D w kopalni Janina. Wśród izolowanych, skamieniałych części kordaitów wyróżnić można trzy rodzaje liści, m.in. Cordaianthus – liście generatywne, Cordaicarpus, Cordaicarpales – nasiona, jak również odlewy wewnętrzne pni: Artisia, Strenbergia, ich odlewy zewnętrzne – Dadoxylon (nagromadzone w dużej liczbie w kopalni Katowice) oraz korzenie – Amyleon, Rchizocordaites. Do jednych z najlepiej zachowanych znalezisk kordaitów w sąsiedztwie województwa śląskiego należą skrzemieniałe pnie nagromadzone na złożu wtórnym w arkozie kwaczalskiej w Kwaczale koło Chrzanowa. Skamieniałości kordaitów można odnaleźć zarówno w paralicznych, jak i limnicznych osadach wszystkich pięter.

W osadach karbonu można również znaleźć skamieniałe szczątki flory z gromady Gymnospermatophyta, czyli roślin nagonasiennych. Rośliny te przybierają postać drzew i krzewów o rozgałęzionym pniu, wielopostaciowych liściach oraz kwiatach wytwarzających prawdziwe nasiona. W osadach piaszczystych karbonu znajdywane są wyłącznie skamieniałości przedstawicieli klasy Ginkgopsida, w tym rodzaju Ginkgophytopsis charakterystycznego dla utworów westfalu B i D.

Skamieniałości roślin wyższych są powszechne w karbonie górnym. W osadach karbonu dolnego (turnej i wizen) można znaleźć natomiast skamieniałe szczątki roślin niższych – glonów, jednakże są one zazwyczaj mikroskopijnych rozmiarów. Utwory facji węglanowych wschodniego obrzeżenia Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, okolic Dębnika i Olkusza oraz kamieniołomu Orla charakteryzują się występowaniem zróżnicowanego zespołu glonów z rodzajów: Stachera, Stacheoides, Kamena, Palaeoberesella, Koninckopora, Kulikia.

Do mikroskamieniałości roślinnych karbonu należą również megaspory i miospory roślin lądowych. Jednakże odnalezienie tych okazów i zaklasyfikowanie ich do poszczególnych taksonów jest niemożliwe bez mikroskopu.

Główne stanowiska z bardzo dobrze zachowanymi skamieniałościami roślin karbońskich znajdują się – w przypadku widłaków – w Jankowicach, Boguszowicach, Radzionkowie i Gliwicach, skrzypów – w Radzionkowie, paproci – w Wodzisławiu Śląskim, Knurowie, Radlinie Śląskim i Radzionkowie, paproci nasiennych – w Wodzisławiu Śląskim i Chwałowicach, a kordaitów – w Knurowie, Jankowicach i Radzionkowie.

Skamieniałości roślin można znaleźć również w młodszych osadach, jednakże flora nie odgrywała w późniejszych okresach geologicznych na terenie województwa śląskiego tak dużego znaczenia, jak w okresie karbonu. Na uwagę ze skamieniałości roślinnych późniejszych epok roślinnych zasługują głównie glony z rodzaju Diplopora, będących taksonem zielenic budującym wapienie diploporowe środkowego triasu. Skałotwórcze znaczenie tych glonów było związane z ich zdolnością do przesycania plech węglanem wapnia. W konkrecjach syderytowych i osadach jury środkowej można natomiast znaleźć rozczłonkowane szczątki roślin lądowych oraz ich skrzemieniałe pnie. W jurze górnej natomiast znaczącą rolę odgrywały glony budujące rafy gąbkowo-glonowe. Ich skamieniałości jednakże nie można dostrzec „gołym okiem”.

jura.png

 

Pin It

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr Jerzy B. Parusel

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Śląskiego.

      logo CDPGS small logo slaskie kolorowe rgb

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Zapisując się do newslettera zgadzasz się na postanowienia zawarte w naszej Polityce prywatności. Po zapisaniu prześlemy e-mail potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy