zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Kopalny świat roślin

Skamieniałości roślin zachowują się najczęściej w postaci odcisków, głównie na mułowcach i iłowcach oraz w postaci szczątek zwęglonych. Mogą również występować jako odlewy, szczególnie w przypadku glonów posiadających mineralne pancerzyki, jako skamieniałości właściwe – po zastąpieniu tkanek roślinnych przez minerały – węglan wapnia, krzemionkę (dwutlenek krzemu), piryt (siarczek żelaza) lub też jako szkielety i puszki mineralne, czyli części zbudowane np. z węglanu wapnia lub krzemionki, zachowane po obumarciu i rozkładzie części miękkich rośliny. Zachowaniu ulegają również ślady życia i działalności roślin – odciski po korzeniach, poziomy glebowe.

Najstarsze znaleziska skamieniałości roślinnych na świecie pochodzą – w przypadku glonów – z górnego proterozoiku, natomiast najstarsze znane na świecie skamieniałości roślin lądowych – psylofitów, pozbawionych liści i korzeni, posiadających prostą, dwudzielną budowę pędu – znane są z osadów syluru, między innymi ze stanowiska Rhynie Chert w Szkocji.

Dla obszaru województwa śląskiego najbardziej charakterystyczne są natomiast skamieniałości roślin tworzących rozległe „lasy karbońskie” euramerykańskiej prowincji roślinnej. W okresie karbonu górnego na terenie Górnośląskiego Zagłębia Węglowego panował klimat wilgotny i gorący, a nawet tropikalny. Były to odpowiednie warunki do rozwoju bujnej roślinności. Obszary sąsiadujące z brzegami jezior i bagien w karbonie porośnięte były przez liczne, drzewiaste formy widłaków, skrzypów i paproci właściwych. Przedstawiciele tych trzech klas roślin, jednakże o znacznie mniejszych rozmiarach, porastały również dolne partie puszczy karbońskiej. Pnie widłaków były także chętnie oplatane przez pnącza. W nieco większej odległości od podmokłych terenów, na bardziej stabilnym podłożu znajdowały się natomiast lasy złożone z paproci nasiennych i kordaitów.

Główne rośliny węglotwórcze, czyli widłaki (klasa Lycopsida), skrzypy (klasa Sphenopsida) i paprocie właściwe (klasa Polypodiopsida) należą do gromady Pteridophyta, a ich skamieniałości pochodzą z osadów wizenu, namuru i westfalu.

Szczątki przedstawicieli klasy Lycopsida zachowują się głównie w postaci zwęglonych fragmentów pni, odcisków kory w iłowcach i mułowcach, skrzemieniałych pni i szyszek oraz kłączy. Rośliny te należały głównie do widłaków różnozarodnikowych, u których sporofit przeważał znacznie nad gametofitem, pęd rozgałęział się podwójnie, a liście były drobne, czyli mikrofilne. Główni przedstawiciele tej grupy to Lepidodendron i Sigillaria, zachowane w formie skamieniałych pni. Podziemne kłącza roślin należących do rodzaju Lepidodendron noszą nazwę Stigmaria. Na ich powierzchni można zaobserwować blizny – appendiksy stanowiące miejsca przyczepu mniejszych korzonków. Skamieniałości z rodzaju Stigmaria tworzą kopalne gleby stigmariowe, a ich nagromadzenia stanowią dobre wskaźniki stratygraficzne, które mogą posłużyć do odnalezienia równowiekowych poziomów na obszarze silnie zuskokowanego Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Z rodzaju Lepidodendron na obszarze Górnośląskiego Zagłębia Węglowego opisano 39 gatunków, wśród których znajdują się liczne gatunki przewodnie i charakterystyczne, czyli takie, które pozwalają na jednoznaczne określenie wieku osadów, w których zostały znalezione. Do elementów budujących roślinę o pniu z rodzaju Lepidodendron należą również skamieniałości szyszek zarodniowych – Strobus i Lepidostrobus oraz liści asymilacyjnych – Lepidophyllum. Większość polskich gatunków z rodzaju Sigillaria również została opisana z obszaru Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Najliczniejsi przedstawiciele Sigillaria oraz ich szyszek – Sigillariostrobus występują w osadach namuru B i C oraz westfalu A i B. Do najpowszechniejszych skamieniałości widłaków na obszarze województwa śląskiego należą również: Lepidophloios (osiem gatunków opisanych z Górnośląskiego Zagłębia Węglowego), Eleutherophyllum (znajdowane głównie wśród osadów wizenu i namuru A), Selaginellites, Pinacodendron, Ulodendron wraz ze skamieniałymi szyszkami tego rodzaju – Ulostrobus, Bothrodendron oraz Lepidocarpon, czyli liście sporofilów z pojedynczymi megasporami (siedem gatunków opisanych z namuru A po westfal D obszaru Górnośląskiego Zagłębia Węglowego). Ślady karbońskich lasów widłakowych zachowały się w skałach województwa śląskiego w postaci stojących pni m.in. w kopalniach w Bielszowicach, gdzie zaobserwowano 23 pnie lepidodendronów o średnicy 30-80 cm. Pnie tych drzew były oplecione przez skamieniałości karbońskich pnączy, a w dolnej warstwie utworów znajdowały się liście paproci z rodzaju Mariopteris. Natomiast w kopalni Bolesław Śmiały w Łaziskach oraz cegielni Kleofas w Katowicach zachowały się liczne stojące pnie sigillari.

Lepidodendron

lepidodendron.png

Skamieniałości przedstawicieli klasy Sphenopsida najliczniej występują w utworach westfalu A i B w centralnej części Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, rzadziej natomiast na jego obrzeżeniu. Skrzypy ulegają zachowaniu najczęściej w postaci uwęglonych odcisków oraz silnie spłaszczonych, zmineralizowanych pędów, pni oraz odlewów wewnętrznych listków, kłosów zarodniowych i kłączy. Skrzypy posiadające główne znaczenie w procesie węglotwórczym należały do rzędów Equisetales (skrzypowce) i Sphenophyllales (klinolisty). Wśród skrzypowców wyróżnia się rodziny Archaeocalamitaceae i Calamitaceae, których liczne skamieniałości występują zarówno w seriach paralicznych jak i limnicznych. Budowa kopalnych kalamitów była zbliżona do budowy współczesnych skrzypów. Łodyga tych roślin składała się z międzywęźli (dłuższych odcinków przyrostu na długość) oraz węzłów, z których wyrastały okółkowo liście. Kalamity przystosowały się do życia na jednocześnie przewodnionym i zasypywanym podłożu, w związku z czym zakładały swoje systemy korzeniowe w coraz wyższych horyzontach gleby – tzw. rośliny gleb wielokrotnych. Do najczęstszych skamieniałości skrzypów w województwie śląskim należą: Archaeocalamites, Arthroxylon, Stylocalamites i Calamites, będące skamieniałymi łodygami tych roślin,,Annularia i Asterophyllites – elementy ulistnienia kalamitów oraz Pinnularia, czyli organy podziemne i kłącza skrzypów. Do rzędu Sphenophyllales zaliczały się natomiast karbońskie, wodne rośliny zielne i pnące, spośród których przeważnie zachowaniu uległy łodygi Sphenophyllum oraz owocnie tego rodzaju, czyli Sphenophyllostachys.

Calamites

Kolejna klasa, czyli Polypodiopsida zalicza się wraz z wymarłą gromadą paproci nasiennych do sztucznej jednostki taksonomicznej roślin paprociolistnych (Pteridophylla). Rośliny paprociolistne charakteryzowały się największym zróżnicowaniem morfologicznym i taksonomicznym spośród wszystkich przedstawicieli flory karbońskiej. Należały do nich formy drzewiaste, krzewy, pnącza, liany oraz rośliny płożące i zielne żyjące w środowiskach zarówno bagiennych, rzecznych, deltowych i jeziornych, jak również równi pływowych. Były przyzwyczajone do klimatu ciepłego i wilgotnego. Ich skamieniałości są sporadyczne w partiach spągowych pokładów węgla, natomiast w partiach stropowych należą do częstych znalezisk. Wśród skamieniałości roślinnych zaliczanych do klasy Polypodiopsida, znajdowanych na terenie Górnośląskiego Zagłębia Węglowego oraz w jego obrzeżeniu występują rodzaje takie, jak: Anisopteris, Alloiopteris, Corynepteris, Discopteris, Pecopteris oraz Renaulta. Skamieniałości te są zaliczane na terenie naszego województwa do skamieniałości przewodnich, co oznacza, iż pozwalają na jednoznaczne określenie wieku utworów, w których są znajdywane.

paprocie.png

Paprocie nasienne (Lyginodendropsida) to wymarła klasa flory należąca do gromady Pteridospermatophyta. Rośliny te budową anatomiczną przypominały współczesne paprocie, jednakże charakteryzowały się o wiele większymi rozmiarami oraz innym sposobem rozmnażania, bardziej zbliżonym do roślin nagonasiennych. Z obszaru Górnośląskiego Zagłębia Węglowego opisano przede wszystkim holotypy gatunków zaliczanych do rodzajów: Neuropteris (11 holotypów), Lonchopteris, których liczne nagromadzenie następuje w „pasie lonchopterisowym” na granicy westfalu A i B oraz Sphenopteridium (22 holotypy opisane z ostrawsko-karwińskiej części Górnośląskiego Zagłębia Węglowego). Charakterystycznymi skamieniałościami paproci nasiennych odnajdywanymi w osadach karbonu na obszarze województwa śląskiego są również przedstawiciele rodzajów: Sphenopteris, Rhodea, Mariopteris oraz Cardiopteridium.

Formy drzewiaste skrzypów, widłaków i paproci porastały brzegi bagien karbońskich pod postacią rozległych lasów. Przyrost masy roślinnej, ze względu na korzystne warunki atmosferyczne ówczesnego okresu dziejów Ziemi, był bardzo szybki. Pnie obumarłych roślin gromadziły się w dużej ilości w bagnach i jeziorach karbońskich. Następnie w środowisku natlenionym ulegały procesowi torfienia, a później przykryciu przez piaski, iły i mułki jezior. Powstałe początkowo pokłady torfu uległy w czasie geologicznym pod wpływem działania ciśnienia i temperatury przeobrażeniu najpierw w węgle brunatne, a później w węgle kamienne.

Drugorzędną rolę węglotwórczą odgrywały rośliny szpilkowe należące do klasy Cordaitopsida, stojące na pograniczu między paprociami nagonasiennymi a roślinami nagonasiennymi. Przedstawiciele tej klasy to drzewa typu terestrycznego, czyli takie, które zamieszkują suche środowiska lądowe. Typowe skamieniałości roślin tej klasy należą do rodzaju Cordaites, którego nieliczne gatunki znajdywane są w dużych nagromadzeniach w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym, w szczególności w poziomach cordaitowych westfalu B w kopalni Bolesław Śmiały oraz westfalu D w kopalni Janina. Wśród izolowanych, skamieniałych części kordaitów wyróżnić można trzy rodzaje liści, m.in. Cordaianthus – liście generatywne, Cordaicarpus, Cordaicarpales – nasiona, jak również odlewy wewnętrzne pni: Artisia, Strenbergia, ich odlewy zewnętrzne – Dadoxylon (nagromadzone w dużej liczbie w kopalni Katowice) oraz korzenie – Amyleon, Rchizocordaites. Do jednych z najlepiej zachowanych znalezisk kordaitów w sąsiedztwie województwa śląskiego należą skrzemieniałe pnie nagromadzone na złożu wtórnym w arkozie kwaczalskiej w Kwaczale koło Chrzanowa. Skamieniałości kordaitów można odnaleźć zarówno w paralicznych, jak i limnicznych osadach wszystkich pięter.

W osadach karbonu można również znaleźć skamieniałe szczątki flory z gromady Gymnospermatophyta, czyli roślin nagonasiennych. Rośliny te przybierają postać drzew i krzewów o rozgałęzionym pniu, wielopostaciowych liściach oraz kwiatach wytwarzających prawdziwe nasiona. W osadach piaszczystych karbonu znajdywane są wyłącznie skamieniałości przedstawicieli klasy Ginkgopsida, w tym rodzaju Ginkgophytopsis charakterystycznego dla utworów westfalu B i D.

Skamieniałości roślin wyższych są powszechne w karbonie górnym. W osadach karbonu dolnego (turnej i wizen) można znaleźć natomiast skamieniałe szczątki roślin niższych – glonów, jednakże są one zazwyczaj mikroskopijnych rozmiarów. Utwory facji węglanowych wschodniego obrzeżenia Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, okolic Dębnika i Olkusza oraz kamieniołomu Orla charakteryzują się występowaniem zróżnicowanego zespołu glonów z rodzajów: Stachera, Stacheoides, Kamena, Palaeoberesella, Koninckopora, Kulikia.

Do mikroskamieniałości roślinnych karbonu należą również megaspory i miospory roślin lądowych. Jednakże odnalezienie tych okazów i zaklasyfikowanie ich do poszczególnych taksonów jest niemożliwe bez mikroskopu.

Główne stanowiska z bardzo dobrze zachowanymi skamieniałościami roślin karbońskich znajdują się – w przypadku widłaków – w Jankowicach, Boguszowicach, Radzionkowie i Gliwicach, skrzypów – w Radzionkowie, paproci – w Wodzisławiu Śląskim, Knurowie, Radlinie Śląskim i Radzionkowie, paproci nasiennych – w Wodzisławiu Śląskim i Chwałowicach, a kordaitów – w Knurowie, Jankowicach i Radzionkowie.

Skamieniałości roślin można znaleźć również w młodszych osadach, jednakże flora nie odgrywała w późniejszych okresach geologicznych na terenie województwa śląskiego tak dużego znaczenia, jak w okresie karbonu. Na uwagę ze skamieniałości roślinnych późniejszych epok roślinnych zasługują głównie glony z rodzaju Diplopora, będących taksonem zielenic budującym wapienie diploporowe środkowego triasu. Skałotwórcze znaczenie tych glonów było związane z ich zdolnością do przesycania plech węglanem wapnia. W konkrecjach syderytowych i osadach jury środkowej można natomiast znaleźć rozczłonkowane szczątki roślin lądowych oraz ich skrzemieniałe pnie. W jurze górnej natomiast znaczącą rolę odgrywały glony budujące rafy gąbkowo-glonowe. Ich skamieniałości jednakże nie można dostrzec „gołym okiem”.

jura.png

 

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr J.B. Parusel (dyrektor CDPGŚ)

WSL logo kolor poziom cdpgs logo box

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Po zapisaniu prześlemy email potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy