zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Mszaki i zbiorowiska mszyste

Mszaki

Obszar województwa śląskiego należy do najlepiej poznanych pod względem briologicznym w Polsce. Badania nad brioflorą tego terenu rozpoczęły się już w pierwszej połowie XIX wieku. Pierwszą informację o mszakach zawiera najprawdopodobniej praca Kabatha (1846)*, który pisał o występowaniu Marchantia polymorpha w okolicach Gliwic. Od tego czasu ukazało się kilkaset prac briologicznych i fitosocjologicznych zawierających dane o mchach, glewikach i wątrobowcach omawianego terenu. Stan poznania brioflory jest różny, ale z każdego regionu istnieją wystarczające dane, aby dokonać oceny stopnia zagrożenia występujących tu mszaków. Do najlepiej poznanych należą Wyżyna Wieluńska (Fojcik 1999), Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (Fojcik 2011), Kotlina Raciborska (Stebel 1997a, 2005), Wyżyna Śląska (Kuc 1956; Jędrzejko 1985, 1990; Stebel 1997a; Fojcik, Stebel 2001), Beskidy Zachodnie (Klama 1996; Plăśek, Stebel 2002; Stebel 2006a, 2008, 2010a) oraz Kotlina Ostrawska i znaczna część Kotliny Oświęcimskiej (Stebel 1997a). Opublikowano także atlasy rozmieszczenia gatunków chronionych (Stebel, Fojcik 2003; Stebel 2006b).

Lista flory mszaków obejmuje (stan na koniec 2010 roku) 2 gatunki glewików, 143 gatunki, 1 podgatunek i 2 odmiany wątrobowców oraz 457 gatunków, 1 podgatunek i 18 odmian mchów (łącznie 624 taksony). Stanowi to odpowiednio 50% flory glewików, około 57% flory wątrobowców i około 65% flory mchów Polski. Do listy nie włączono następujących taksonów, które uznano za błędnie lub najprawdopodobniej błędnie podane z terenu województwa śląskiego lub też spoza jego obecnych granic: Archidium alternifolium (Hedw.) Mitt., Ceratodon conicus (Hampe) Lindb., Cinclidotus fontinaloides (Hedw.) P. Beauv., Cynodontium bruntonii (Sm.) Bruch & Schimp., Dicranum majus Sm., Fissidens incurvus Röhl., Fontinalis squamosa Hedw., Funaria microstoma Schimp., F. muehlenbeckii Turner, Hygrohypnum eugyrium (Schimp.) Broth., H. luridum (Hedw.) Jenn. var. subsphaericarpon (Brid.) Podp., Hymenostylium recurvirostrum (Hedw.) Dixon, Kiaeria falcata (Hedw.) I.Hagen, Pseudocrossidium revolutum (Brid.) R.H. Zander, Scapania aspera Bernet & M.Bernet, S. cuspiduligera (Nees) Müll. Frib., Schistidium strictum (Turner) Loeske & Martensson, Sphagnum balticum (Russow) C.E.O. Jensen, S. majus (Russow) C.E.O. Jensen, S. molle Sull., S. tenellum (Brid.) Brid., Tayloria serrata (Hedw.) Bruch & Schimp. i Zygodon conoideus (Dicks.) Hook. & Taylor.

Charakterystykę brioflory województwa śląskiego przedstawiono w ujęciu siedliskowym, opisując florę mszaków wyróżnionych grup siedliskowych.

Siedliska naziemne

Siedliska naziemne w biochorze borów i borów mieszanych

Pomimo że roślinność borowa stanowi dominujący element szaty leśnej województwa śląskiego, mszaki występujące na siedliskach naziemnych w borach należą w wielu rejonach do silnie zagrożonych. Niektóre gatunki, takie jak np. Ptilium crista-castrensis, Ptilidium ciliare i Dicranum spurium należą obecnie do bardzo rzadkich składników flory a szereg następnych, np. Leucobryum glaucum, Dicranum polysetum i Hylocomium splendens znacznie ograniczyło areał swojego występowania. Nawet uważany za pospolity Pleurozium schreberi na wielu obszarach występuje w niewielkich populacjach. Główny czynnik wpływający na ubożenie warstwy mszystej w borach to intensywna gospodarka leśna. Jeżeli w przyszłości nie ulegnie ona ograniczeniu, zanikanie mszaków będzie postępowało. W wielu przypadkach jest to proces  nieodwracalny.

Siedliska naziemne w biochorze lasów liściastych i mieszanych

Warstwa mszysta w lasach liściastych jest z reguły słabo wykształcona (z wyjątkiem olsów i łęgów). Obecnie obserwuje się dwa przeciwstawne procesy – zanikania mszaków, zwłaszcza w lasach wilgotnych (np. Rhodobryum roseum, Cirriphyllum piliferum i Plagiochila spp.) i rozprzestrzeniania się niektórych gatunków, zwłaszcza wzdłuż dróg i ścieżek leśnych (np. Pseudotaxiphyllum elegans, Atrichum undulatum i Polytrichastrum formosum). Główny czynnik wpływający na zmiany warstwy mszystej w lasach liściastych to intensywna gospodarka leśna. Jeżeli w przyszłości nie ulegnie ona ograniczeniu, zwłaszcza w zbiorowiskach olsowych i łęgowych, zanikanie mszaków będzie postępowało.

Siedliska naziemne w biochorze zbiorowisk łąkowych i bagiennych

Warstwa mszysta w zbiorowiskach łąkowych, z wyjątkiem fitocenoz ze związku Molinion, jest z reguły słabo wykształcona i budowana przez pospolite gatunki. Bogata i interesująca brioflora, spotykana na podmokłych łąkach, została prawie całkowicie zniszczona. Głównymi czynnikami wpływającymi na zanikanie mszaków na tych siedliskach są przede wszystkim melioracje odwadniające, intensyfikacja rolnictwa, urbanizacja, obniżenie poziomu wód gruntowych wywołane pozyskiwaniem kopalin oraz zanieczyszczenie wód powierzchniowych. Jeżeli czynniki te nie zostaną ograniczone, w niedalekiej przyszłości można spodziewać się zaniku całych biocenoz podmokłych łąk.

Ekosystemy torfowiskowe należą do najbogatszych w gatunki mszaków. Jeszcze do połowy XX wieku na terenie województwa śląskiego istniały obszary, w których krajobrazie istotną rolę odgrywały torfowiska. Obecnie, wskutek różnorodnych oddziaływań gospodarczych (melioracje, intensyfikacja rolnictwa, zanieczyszczenie wód), zostały one w większości przypadków zupełnie zniszczone. Większe skupiska roślinności torfowiskowej zachowały się w dolinach Małej Panwi, Liswarty, Przemszy, Warty, Wisły oraz w Beskidach. Z reguły są to obiekty o małej powierzchni, częściowo zmeliorowane, o zubożałej florze mszaków. Liczne  stenotopowe gatunki torfowiskowe, wymagające specyficznych, stabilnych warunków dla swojej egzystencji (np. rodzaje Meesia, Paludella, Splachnum, Cladopodiella i Scorpidium), zachowały się na pojedynczych stanowiskach lub wyginęły zupełnie. Ponieważ sztuczne odtworzenie ekosystemów torfowiskowych jest praktycznie niemożliwe, należy jak najszybciej objąć ochroną wszystkie pozostałe lepiej zachowane torfowiska. Wydaje się, że pomimo świadomości wartości przyrodniczej tych ekosystemów, proces ich niszczenia stale postępuje, szczególnie na obszarach atrakcyjnych pod względem rekreacyjnym (np. w Beskidach), gdzie kompleksy łąkowotorfowiskowe na szeroką skalę są zagospodarowywane pod budownictwo domków letniskowych.

Siedliska naziemne w biochorze zbiorowisk segetalnych

Pola i ścierniska do niedawna stanowiły siedlisko występowania licznych efemerycznych gatunków mszaków. Od lat 70. XX wieku obserwuje się ubożenie składu florystycznego tych siedlisk. Zmiany te wiąże się najczęściej z intensyfikacją rolnictwa, a zwłaszcza ze stosowaniem nawozów sztucznych i środków ochrony roślin. Wydaje się jednak, że przyczyn zaniku flor segetalnych należy upatrywać raczej w zmianie struktury zasiewów, tj. zdecydowaną obecnie przewagą zasiewów ozimych nad jarymi. Obserwacje prowadzone na polach, które nie zostały zaorane jesienią wykazują prawie zawsze zróżnicowaną florę, w tym obecność gatunków uznawanych za zagrożone, np. Anthoceros agrestis, Fossombronia wondraczekii i Ephemerum serratum. W ostatnich latach na wielu obszarach zaniechano użytkowania pól, co w krótkim czasie doprowadziło do ich zarośnięcia roślinnością ruderalną i zanikiem omawianych mszaków. Jeżeli te tendencje utrzymają się przez dłuższy czas, specyficzna i interesująca flora segetalna mszaków zniknie z większości obszarów województwa śląskiego.

Kora drzew i krzewów

Gatunki występujące na pniach i konarach drzew i krzewów (epifityczne) stanowiły jeszcze do połowy XX wieku istotny element flory mszaków w wielu regionach województwa śląskiego. Na skutek zanieczyszczenia powietrza i obniżenia jego wilgotności, co spowodowane zostało przede wszystkim postępującą industrializacją i urbanizacją oraz intensyfikacją gospodarki leśnej, większość gatunków, zwłaszcza wyspecjalizowanych epifitów, wyginęła. Z drugiej strony, acydyfikacja siedlisk epifitycznych, spowodowana głównie „kwaśnymi deszczami”, sprzyjała rozprzestrzenianiu się niektórych mszaków, np. bardzo rzadkiego do niedawna Orthodicranum tauricum. Obecnie obserwuje się proces rozprzestrzeniania lub powrotu na dawne stanowiska wielu rzadkich do niedawna gatunków, zwłaszcza z rodziny Orthotrichaceae, takich jak Orthotrichum pallens, O. patens, O. stramineum, O. striatum, Ulota crispa i U. bruchii. Są to gatunki rosnące najczęściej na drzewach przydrożnych lub śródpolnych, natomiast w przypadku epifitycznej flory leśnej, obejmującej taksony np. z rodzin Anomodontaceae, Neckeraceae i Porellaceae, takie zjawisko nie zachodzi.

Murszejące drewno

Mszaki występujące na murszejącym drewnie (epiksyliczne) stanowią częsty element flory we wszystkich częściach województwa śląskiego, chociaż w zdecydowanej większości są to gatunki częste lub pospolite. Wyspecjalizowane epiksylity (np. Nowellia curvifolia i Buxbaumia viridis) występują bardzo rzadko lub od wielu lat nie były już obserwowane. Najlepiej rozwinięta flora epiksyliczna, zwłaszcza wątrobowców, spotykana jest na kłodach świerkowych w borach regla górnego Beskidów. Głównym czynnikiem, wpływającym negatywnie na mszaki epiksyliczne, jest niewątpliwie intensywna gospodarka leśna (zręby zupełne, usuwanie martwego drewna itp.), którą należy, przynajmniej na obszarach chronionych, znacznie ograniczyć.

Siedliska naskalne

Najwięcej wychodni skalnych występuje na Wyżynie Częstochowskiej oraz w Beskidach. Rośnie tu wiele chronionych, zagrożonych i rzadkich gatunków, m.in. Anomodon longifolius, Eucladium verticillatum, Neckera
besserii, Porella platyphylla, Rhynchostegiella tenella, Seligeria calcarea i Thamnobryum alopecurum. Do niedawna głównym czynnikiem niszczącym florę epilityczną było pozyskiwanie surowców skalnych dla celów gospodarczych. Działania te, prowadzone w ograniczonym zakresie, nie czyniły wielkiej szkody, a opuszczone kamieniołomy były często wtórnie zasiedlane przez mszaki. W ostatnim czasie pojawiły się dwa kolejne czynniki zagrażające mszakom epilitycznym. Są to: rekultywacja starych wyrobisk oraz masowy rozwój turystyki skałkowej. O ile pierwszy czynnik dotyczy tworów antropogenicznych, to amatorzy wspinaczek skałkowych najczęściej wybierają naturalne wychodnie skalne. Skutkiem tych działań (dodając do tego efekty działań turystów-wandali – napisy na skałach, palenie na nich ognisk, zaśmiecanie terenu itp.), jest często całkowite zniszczenie wrażliwej roślinności naskalnej. W najbliższej przyszłości należy pilnie uporządkować ruch turystyczny w pobliżu obiektów skalnych, a także przed przystąpieniem do rekultywacji starych wyrobisk obligatoryjnie przeprowadzać szczegółowe waloryzacje przyrodnicze.

Siedliska wodne

Na terenie województwa śląskiego praktycznie jedynym większym obszarem, gdzie zachowała się w miarę dobrze flora mszaków wodnych, są Beskidy, chociaż i tu w ostatnich latach obserwuje się, głównie ze względu na rozbudowę rekreacyjną, pogorszenie stanu czystości rzek i potoków. W niżowej części województwa w zasadzie wszystkie większe cieki są zanieczyszczone (oprócz obszarów źródliskowych) w stopniu znacznie ograniczającym rozwój brioflory wodnej. Na pojedynczych stanowiskach zachowały się tu takie mszaki, jak np. Fissidens fontanus, F. gymnandrus, Hygroamblystegium fluviatile i Scapania undulata. W zbiornikach wodnych (stawach, zbiornikach zaporowych itp.), występuje z natury niewiele gatunków. Do interesujących gatunków należy wątrobowiec Ricciocarpos natans, którego liczne i nieraz obfite stanowiska rozmieszone są w stawach południowej części województwa (Kotlina Raciborska, Płaskowyż Rybnicki i Kotlina Oświęcimska).

Gatunki górskie

We florze województwa śląskiego występuje szereg gatunków górskich. Większość z nich rośnie w Beskidach, chociaż w niżowej części województwa znane są także ich liczne stanowiska, zwłaszcza na wyżynach. Niektóre wapieniolubne gatunki górskie, ze względu na brak odpowiednich siedlisk w Beskidach, rosną wyłącznie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, np. Timmia austriaca i T. bavarica. Ponieważ do tej pory brak spójnej klasyfikacji gatunków górskich, w niniejszym opracowaniu omawiane taksony podano za opracowaniami Klamy (1996) (wątrobowce) oraz Stebla (2006a) (mchy). Wszystkie stwierdzone taksony glewików należą do gatunków niżowych. Udział poszczególnych grup wysokościowych przedstawia się następująco. Wątrobowce: taksony reglowe (około 17%, np. Blepharostoma trichophyllum i Nardia scalaris), dolnoreglowe (ok. 19%, np. Bazzania trilobata i Nowellia curvifolia), górnoreglowe (ok. 8%, np. Anastrophyllum hellerianum, Barbilophozia hatcheri) i subalpejskie (ok. 6%, np. Bazznia tricrenata i Harpanthus flotovianus). Mchy: ogólnogórskie (ok. 12%, np. Codriophorus acicularis i Paraleucobryum longifolium), podgórskie (ok. 2%, np. Bryoerythrophyllum ferruginascens i Hygroamblystegium fluviatile), reglowe (ok. 8%,
np. Dicranodontium denudatum i Philonotis calcarea), dolnoreglowe (ok. 7%, np. Hookeria lucens i Ulota bruchii), górnoreglowe (ok. 1%, np. Dicranum fuscescens i Hylocomiastrum umbratum) oraz alpejsko-subalpejskie (ok. 3%, np. Hymenoloma crispulum i Pohlia nutans subsp. schimperi).

Zbiorowiska mszyste

Zbiorowiska mszyste należą do najsłabiej poznanych składników szaty roślinnej województwa śląskiego. Pierwsze informacje o brioasocjacjach rozwijających się na tym terenie podała Mickiewicz (1965)* w pracy poświęconej epifitycznym zespołom występującym na korze buków. Dalsze informacje pochodzą z lat 80. XX wieku. Żarnowiec (1986) wymienia kilka zbiorowisk z rezerwatu przyrody „Murcki” (obecnie „Las Murckowski”), natomiast Żarnowiec, Jędrzejko i Klama (1991) publikują informacje o wybranych zbiorowiskach mszystych stwierdzonych w rezerwacie przyrody „Rotuz”. Szereg informacji zawierają prace Jędrzejki (1986, 1986-1987, 1989).

W województwie śląskim stwierdzono dotychczas 95 zespołów i zbiorowisk mszystych (patrz: publikacja źródłowa).

Mszaki stanowią istotny składnik licznych zespołów i zbiorowisk budowanych przez rośliny naczyniowe. Podział na zbiorowiska roślin naczyniowych, mszaków, porostów itp. jest podziałem sztucznym i należy dążyć do stworzenia jednego spójnego systemu fitosocjologicznego. Liczne zespoły i zbiorowiska roślinne, szczególnie z takich klas, jak Lemnetea minoris, Utricularietea intermedio-minoris, Montio-Cardaminetea, Scheuchzerio-Caricetea nigrae i Oxycocco-Sphagnetea, pomimo dominacji w nich mszaków, tradycyjnie omawiane są łącznie ze zbiorowiskami roślin wyższych (Medwecka-Kornaś i in. 1977, Matuszkiewicz 2001). Taki też układ przyjęto w niniejszej Czerwonej liście zbiorowisk mszaków, a zagrożone syntaksony z wyżej wymienionych klas podane zostały w oddzielnej liście (Parusel i in. 2012).

Ocena stanu zagrożenia

Ocenę stanu zagrożenia flory mszaków zawiera Czerwona lista mszaków województwa śląskiego (Stebel i in. 2012), a zbiorowisk mszystych Czerwona lista zbiorowisk mszaków województwa śląskiego (Stebel A. 2012), opracowane w 2011 roku w Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska w Katowicach.

Patrz: Regionalne czerwone listy -> Czerwona lista mszaków 2012
Patrz: Regionalne czerwone listy -> Czerwona lista zbiorowisk mszaków 2012

* Wykaz cytowanych publikacji odnaleźć można w poniższych publikacjach źródłowych (rozdziały: źródła informacji, piśmiennictwo).

Tekst opracowano na podstawie publikacji: (1) Stebel i in. 2012. Czerwona lista mszaków województwa śląskiego.[w:] J. B. Parusel (red.). Czerwone listy wybranych grup grzybów i roślin województwa śląskiego. Raporty Opinie 6.2: 73-104. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice, (2) Stebel A. 2012. Czerwona lista zbiorowisk mszaków województwa śląskiego.[w:] J. B. Parusel (red.). Czerwone listy zbiorowisk roślinnych, mszaków i porostów województwa śląskiego. Raporty Opinie 6.3: 61-69. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr J.B. Parusel (dyrektor CDPGŚ)

WSL logo kolor poziom cdpgs logo box

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Po zapisaniu prześlemy email potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy