zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Roślinność

Roślinność jest elementem szaty roślinnej. Pod tym pojęciem rozumiemy ogół zbiorowisk roślinnych występujących na określonym terytorium. Zbiorowisko roślinne możemy określić jako zdeterminowane warunkami środowiska ugrupowanie osobników, zazwyczaj wielu gatunków roślin, które konkurują ze sobą i jednocześnie same zmieniają własne środowisko. Zbiorowisko roślinne posiada swoistą fizjonomię i strukturę oraz określoną różnorodność budujących go gatunków. Zespół roślinny to podstawowa jednostka w systematyce zbiorowisk. Jest on pojmowany jako abstrakcyjny, najniższy w systemie typ zbiorowiska roślinnego, który na danym terytorium stanowi swoistą, charakterystyczną kombinację gatunków (tzn. różniącą się od innych obecnością przynajmniej jednego własnego gatunku charakterystycznego). Wyróżnianiem i klasyfikacją zespołów roślinnych zajmuje się fitosocjologia. W granicach województwa śląskiego stwierdzono występowanie ponad 500 zespołów i zbiorowisk roślinnych.

Stan poznania roślinności województwa śląskiego

Mimo że pierwsze informacje o śląskich roślinach zostały opublikowane przez Jana Černego już w roku 1517, to dostrzeżenie iż rośliny te rosną obok siebie w powtarzających się ugrupowaniach zajęło botanikom kilkaset lat. Dopiero opisy formacji roślinnych Ziemi Alexandra Heinricha Friedricha von Humboldta, zawarte w „Ideen zu einer Geographie der Pflanzen...” (1807) oraz w „Ansichten der Natur” (1808) skierowały uwagę botaników na zagadnienia fitogeograficzne (Whittaker 1962, Moravec i in. 1994, Dzwonko 2007)*. Pierwszym botanikiem, który wyraźnie mówił o zespołach roślinnych i używał nazewnictwa z łacińskimi końcówkami był duński botanik Joakim Frederik Schouw. Uczynił to w swojej pracy „Grundtraek til en almindelig plantegeographie” (1822), opartej na wykładach Warminga (Warming E. 1900. Zbiorowiska roślinne. Zarys ekologicznej geografii roślin. E. Strumpf i J. Trzebiński, Warszawa, ss. 451) z geografii roślin na Uniwersytecie Kopenhaskim.

Najstarsze opisy fizjonomiczne roślinności województwa śląskiego pochodzą z obszaru Beskidów, a ich autorem był Wincenty Pol (1851a,b, zob. też Szafer 1915). Pierwszy fizjonomiczno-florystyczny opis roślinności wschodniej części Wyżyny Śląskiej publikuje znany geograf i botanik Antoni Rehman (1868), który już wówczas zastosował końcówkę -etum dla nazw wymienianych formacji roślinnych (Sphagno-Eriophoretum, Sphagneto-Caricetum, Politrycheto-Caricetum, Callunetum)**. Dalsze opisy roślinności wybranych obszarów dzisiejszego województwa śląskiego podają Pax (1898, 1908, 1915), Wójcicki (1914) i Hayek (1916). Równocześnie krystalizuje się w Europie nowa koncepcja badania i klasyfikacji roślinności, oparta na podstawach florystyczno-socjologicznych, której najwybitniejszym twórcą i propagatorem był Josias Braun-Blanquet (Dzwonko 2007). Badacz ten już w roku 1928 opublikował podręcznik fitosocjologii (Braun-Blanquet 1928).

Na obszarze dzisiejszego województwa śląskiego badania fitosocjologiczne zostały podjęte już w pierwszych latach rozwoju tej nowej dyscypliny naukowej w Polsce i Europie. Pionierskie badania roślinności metodą Braun-Blaqueta zostały przeprowadzone przez Anielę Kozłowską na skałach i w lasach Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej (Kozłowska 1928) oraz przez Mariana Sokołowskiego w lasach bukowych w Złotym Potoku (Sokołowski 1928). Kolejne dane o roślinności leśnej i nieleśnej Beskidu Śląskiego, Żywieckiego i Pogórza Cieszyńskiego publikują Koczwara (1930), Ralski (1930, 1931), Kozłowska (1936a) i Kawecki (1939), o zbiorowiskach w okolicy Częstochowy  Kulesza (1934) a o Lesie Segieckim – Ludera (1939). Przedwojenny obraz roślinności Żywiecczyzny opisał Walas (1936), a województwa śląskiego przedstawiła Kozłowska (1936b). Wkład fitosocjologów niemieckich w poznanie szaty roślinnej województwa śląskiego nie zaznaczył się wcale – opublikowane zostały tylko dwie wzmianki o roślinności lasów łęgowych Quercetum pedunculatae Łężczoka (Wilzek 1935).

W okresie powojennym badania fitosocjologiczne rozwinęły się dynamicznie. Dotychczas z omawianego obszaru opublikowano ponad 300 prac, które przedstawiają wyniki badań nad strukturą różnych zbiorowisk, tak naturalnych jak i antropogenicznych oraz w różnych miejscach, zarówno objętych ochroną prawną jak i intensywnie przekształcanych przez człowieka. Znaczna część dokumentacji fitosocjologicznej, zawartej w pracach magisterskich i doktorskich oraz opracowaniach zleconych dla potrzeb planowania przestrzennego i ochrony przyrody nie została opublikowana. Poniżej zamieszczono syntetyczny przegląd stanu zbadania roślinności województwa śląskiego.

W stopniu zadowalającym poznane są zbiorowiska leśne Beskidu Małego (Myczkowski 1958; Kimsa, Stebel 1992; Żarnowiec, Klama 1994; Brzustewicz i in. 2004; Barć i in. 2009), Beskidu Śląskiego i Żywieckiego (Myczkowski 1968; Cabała, Olesiński 1986; Kimsa i in. 1989; Wilczek, Cabała 1989a,b; Holeksa, Wilczek 1992; Wilczek 1995; Orczewska, Wilczek 1995; Parusel 2001; Orczewska 2004) Wyżyny Śląskiej (Celiński i in. 1978; Cabała 1980; Magiera 1980; Cabała 1990; Cabała, Greń 2002b; Orczewska, Sierka 2002; Chmura, Orczewska 2004; Babczyńska i in. 2007; Greń, Wika 2009, 2010) Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej (Michalik 1972; Wika 1983, 1989a,b; Hereźniak 1993; Durak 1999; Jędrzejko, Wika 2004; Henel, Cabała 2005; Wika i in. 2005), Niecki Włoszczowskiej (Urbanek 1968a,b) Równiny Pszczyńskiej (Wojterski 1974) i Równiny Opolskiej (Kuczyńska 1973, Spałek 2004a). Rozpoznane zostało także w całym kraju rozmieszczenie i zmienność geograficzna zespołu Calamagrostio villosae-Pinetum (Cabała 1989; Cabała, Śliwińska-Wyrzychowska 2004), a w skali regionalnej – zespołu Carici remotae-Fraxinetum na Pogórzu Śląskim (Celiński, Czylok 1996; Czylok, Rahmonov 2009) oraz zespołu Galio odorati-Fagetum na krańcach jego południowo-wschodniego zasięgu (Wika i in. 2007). W stopniu niezadowalającym zbadane są natomiast zbiorowiska zaroślowe, dla których publikowana dokumentacja pochodzi jedynie z Wyżyny Częstochowskiej (Kołodziejek, Sieradzki 1993) i Śląskiej (Wika i in. 1999; Turula, Wika 2003; Turula i in. 2007) oraz Kotliny Żywieckiej (Nejfeld 2008; Nejfeld, Stebel 2008).

Wśród zbiorowisk nieleśnych najlepiej poznane są zbiorowiska segetalne Wyżyny Częstochowskiej (Wnuk 1988, 1989a,b, 1990) i Śląskiej (Sendek 1992; Węgrzynek 2003a,b,c, 2005a,b, 2006), północnego fragmentu Beskidu Śląskiego (Rostański i in. 1983) oraz południowo-zachodniej części województwa śląskiego (Szotkowski 1970, 1973, 1974, 1977, 1981, 1984). Udokumentowane są także zbiorowiska łąkowe niektórych dolin rzecznych – Wisły (Zarzycki 1958), Warty (Denisiuk 1966, 1967a,b,c; Szoszkiewicz 1967; Ławrynowicz 1973), Bytomki (Celiński, Wika 1976), Przemszy (Zalewska 1997) i Białej Przemszy (Malewski 2006) oraz wybranych obszarów wyżynnych (Celiński i in. 1976; Cabała i in. 1995; Babczyńska-Sendek 1998; Babczyńska-Sendek, Barć 2009; Babczyńska-Sendek, Henel 2009; Bula, Nowak 2000; Kołodziejek, Michalska-Hejduk 2004; Kompała-Bąba, Bąba 2007; Suder 2008) i górskich (Grynia 1966). Zadowalający jest stan poznania muraw kserotermicznych Wyżyny Śląskiej (Babczyńska-Sendek 2005) oraz Kotliny Żywieckiej (Nejfeld, Stebel 2008; Nejfeld i in. 2009) i części obszaru Wyżyny Częstochowskiej (Babczyńska-Sendek 1978). Ostatnio podsumowano wyniki badań nad termofilnymi okrajkami obszaru środkowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej (Brzeg, Wika 2011a,b), wyodrębniając 13 zespołów i 1 zbiorowisko, w tym dwa nowe dla Polski zespoły Agrostio capillaris-Agrimonietum procerae i Trifolio medii-Laserpitietum latifolii.

Opublikowano także szereg prac o roślinności wodnej, w tym na wybranych obszarach: Beskidu Małego (Stebel A. M. 1999), doliny Białej i Czarnej Przemszy (MalewskiMalewski 2005; Kompała-Bąba, Błońska 2007), Wisły (Piórecki 1980; Zając, Zając 1988; Węglarz-Wieszołek, Wika 2005, 2010) oraz Odry (Piórecki 1980; Nowak, Nowak 2007), Równiny Opolskiej (Spałek 2002, 2004, 2005, 2006) i Liswarty (Kołodziejek 2001a). Bardzo słabo zbadane są zbiorowiska łąk ramienicowych, których niektóre syntaksony zostały udokumentowane w ubiegłym wieku przez Dąmbską (1966), a współcześnie – przez Krajewskiego (2011a, 2012). Rozpoznano także roślinność źródliskową zachodniej części Beskidów Zachodnich (Krause, Wika 2009) oraz roślinność nieleśną Beskidu Małego (Wika i in. 1996; Stebel A. M. 1998; 2001, 2002). Nieliczne prace poświęcone są murawom psammofilnym (Celiński i in. 1977; Szczypek, Wika 1978; Bąba i in. 2003) i zbiorowiskom okrajkowym (Brzeg, Wika 2011a,b). Ostatnio zapoczątkowano badania roślinności nieleśnej miast (Kurkowska, Cabała 2003; Błońska 2007; Błońska i in. 2007; Kompała-Bąba 2007; Pasierbiński, Błońska 2007; Błońska, Kompała-Bąba 2009; Kompała-Bąba i in. 2009).

Zbadania i opublikowania wszystkich zbiorowisk roślinnych doczekały się nieliczne obszary: przełomowy odcinek Warty pod Częstochową (Hereźniak i in. 1970; Ławrynowicz 1973, 1977), stawy rybne w okolicy Czechowic-Dziedzic (Sieminiak 1976), środkowa część Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej (Wika 1983, 1986, 1989a,b), podgórskie okolice Bielska-Białej i Kęt (Jędrzejko, Żarnowiec 1985; Wika i in. 1992, 1996), wybrane zwałowiska i hałdy Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (Cabała, Sypień 1987; Cabała, Jarząbek 1989a,b; Tokarska i in. 1991; Wika, Sendek 1993 ; Kompała i in. 2004), ostaniec jurajski w Niegowonicach (Babczyńska-Sendek i in. 1998), dolina Kłodnicy (Cabała, Greń 2002a,b), projektowany zbiornik „Racibórz” (Nowak i in. 2003), dolina Białej Przemszy (Malewski, Wika 2003), Beskid Śląski (Wilczek 2003, 2006), Matyska i Kopa w Kotlinie Żywieckiej (Nejfeld, Stebel 2008) i ziemia kłobucka (Hereźniak, Sieradzki 2008). O zbiorowiskach roślinnych Pogórza Cieszyńskiego wzmiankował Pelc (1969).

Obiektami badań fitosocjologicznych były także obszary chronione i proponowane do ochrony, a zwłaszcza rezerwaty przyrody: Borek (Urbanek 1962), Łężczok (Krawiecowa, Kuczyńska 1964), Zielona Góra (Celiński, Wika 1974-1975), Parkowe (Celiński, Wika 1978), Zadni Gaj (Rostański i in. 1980), Tuł (Rostański i in. 1986), Antoniów (Olesiński, Sendek 1981; Jędrzejko i in. 1991), Gawroniec (Cabała, Wilczek 1991), Jeleniak-Mikuliny (Klama i in. 1991), Rotuz (Żarnowiec i in. 1991), Ruskie Góry (Szczypek, Wika 1991), Las Dąbrowa (Cabała, Holeksa 1992, 1994), Pilsko (Michalik 1992), Las Murckowski (Wika, Cabała 1994), Góra Zborów (Michalska 1994, Michalska-Hejduk i in. 1999), Dolina Żabnika (Stebel i in. 1995; Sierka, Chmura 2006), Ochojec (Cabała, Wika 1995; Parusel 2009; Parusel, Bula 2009), Płone Bagno (Cabała 1996), Kaliszak (Michalska-Hejduk 1998), Podwarpie (Jędrzejko, Stebel 1998), Grapa (Stebel, Wilczek 2000), Morzyk (Wilczek, Orczewska 2003).

Przedmiotem bardzo licznych badań fitosocjologicznych były antropogeniczne przekształcenia szaty roślinnej, zwłaszcza w uprzemysłowionej, centralnej części województwa. Dotyczyły one przekształceń zbiorowisk
łąkowych i porolnych (Błońska, Kompała 2005, Błońska i in. 2007, Kompała-Bąba, Bąba 2007) oraz powstawania nowych zbiorowisk w zbiornikach zaporowych (Mazur i in. 1958), w wyrobiskach popiaskowych (Czylok, Rahmonow 1996, 1998, 2004; Czylok 1997, 2004; Kompała-Bąba i in. 2004; Chmura, Molenda 2007, 2008; Czylok i in. 2008; Molenda, Chmura 2008), w miejscach eksploatacji rud darniowych (Kołodziejek 2001b), na odsłoniętych wydmach śródlądowych (Rahmonov 1999, 2007; Rahmonow, Rzętała 2001; Rahmonow 2010), na hałdach odpadów poeksploatacyjnych (Patrzałek 2003; Woźniak i in. 2003, 2005) i poprodukcyjnych (Cohn i in. 2001, Kompała-Bąba i in. 2005) oraz na różnych terenach poprzemysłowych (Kompała, Woźniak 2001; Rostański, Woźniak 2001; Woźniak 2001, 2005, 2010; Woźniak, Rostański 2001; Woźniak, Sierka 2005; Woźniak i in. 2004, 2005, 2007; Wika i in. 2006). Wysoki poziom emisji zanieczyszczeń przemysłowych w latach 70. ubiegłego wieku wpływał negatywnie na roślinność, zwłaszcza leśną. Oddziaływania te były także przedmiotem badań fitosocjologicznych Greszty (1975), Rostańskiego (1985, 1990) oraz Sendka i Rostańskiego (1989). Badano również zmiany degeneracyjne roślinności powodowane przez inne oddziaływania człowieka, związane z eksploatacją surowców (Cabała 1980; Celiński i in. 1982; Celiński, Wika 1983), zmianami w gospodarce leśnej i rolnej (Bugdał, Sienkiewicz 1983; Szotkowski 1989; Sierka, Orczewska 2001; Orczewska, Sierka 2002; Węgrzynek 2003d; Sierka, Chmura 2004; Dylewska i in. 2007; Kompała-Bąba, Bąba 2007) oraz z innymi przedsięwzięciami gospodarczymi (Rostański i in. 1991, Babczyńska-Sendek i in. 1992, Michalik 1996). Liczne są też prace poświęcone synantropizacji zbiorowisk, zwłaszcza leśnych (Sendek 1974; Tokarska-Guzik 1986; Cabała 1992; Orczewska, Chmura 2001; Chmura
2003; Chmura, Orczewska 2004; Chmura i in. 2004; Sierka 2003; Sierka, Chmura 2005), a także innych zbiorowisk naturalnych (Tokarska i in. 2005) i antropogenicznych (Kompała, Woźniak 2001; Pasierbiński i in.
2003; Woźniak 2003; Chmura, Urbisz 2006; Woźniak, Dylewska 2007). Roślinność województwa śląskiego była także przedmiotem analizy allochtonizacji zbiorowisk roślinnych całego Śląska (Nowak 2009).

Nieliczne są prace o roślinności w ujęciu krajobrazowym (Wika 1981; Wika i in. 2000), a także z zakresu kartografii geobotanicznej – dotychczas została opublikowana tylko jedna mapa potencjalnej roślinności naturalnej w skali 1:300000 (Matuszkiewicz W. i in. 1995, Matuszkiewicz J. M. 2008a) oraz mapy roślinności rzeczywistej obszarów chronionych – kilku rezerwatów rezerwatów przyrody, jednego nadleśnictwa (Myczkowski 1962) i fragmentu projektowanego do włączenia w skład Babiogórskiego Parku Narodowego (Parusel 1996). Rozmieszczenie zbiorowisk termofilnych okrajków metodą kartogramu ATPOL zostało przedstawione ostatnio przez Brzega i Wikę (2011b).

Dotychczas z obszaru województwa śląskiego wykazano około 517 syntaksonów, w tym 381 w randze zespołu i 136 w randze zbiorowisk roślinnych.

Ogólna charakterystyka roślinności województwa śląskiego

Roślinność województwa śląskiego należy do dwóch prowincji geobotanicznych: Prowincji Środkowoeuropejskiej i Prowincji Karpackiej (Matuszkiewicz J. 2008b). Zróżnicowanie warunków fizycznogeograficznych znajduje odzwierciedlenie w podziale geobotanicznym województwa – jest ono położone w obrębie 6 krain, 11 okręgów i 58 podokręgów. Spośród odnotowanych na tym terenie ponad 500 zespołów i zbiorowisk roślinnych, 54 z nich to syntaksony leśne i zaroślowe. Zbiorowiska leśne zajmują ponad 31% powierzchni województwa, zaroślowe – mniej, niż 1%, synantropijne zbiorowiska segetalne rozwijają się na gruntach ornych zajmujących ponad 37% powierzchni, łąki i pastwiska, na których występuje seminaturalna roślinność łąkowa, murawowa, torfowiskowa i ziołoroślowa, zajmują ponad 11% powierzchni, zbiorowiska wodne i od wód zależne (szuwarowe, torfowiskowe, namułkowe) mogą się rozwijać na powierzchni około 1% wód płynących i około 1% wód stojących. Tereny zurbanizowane, na których dominuje synantropijna roślinność ruderalna, zajmują blisko 17% powierzchni województwa.

Kraina Dolnośląska

W krainie tej roślinność leśna reprezentowana jest przez rozległe płaty suboceanicznych świeżych borów sosnowych i kontynentalnych borów mieszanych, częste są także śródlądowe bory wilgotne z trzęślicą modrą i bagienne bory trzcinnikowe, a rzadko kontynentalny bór bagienny. Spośród zbiorowisk lasów liściastych na uwagę zasługują dobrze wykształcone płaty grądów, łęgów jesionowo-wiązowych oraz resztki łęgów wierzbowo-topolowych, a także izolowane płaty łęgu z jarzmianką większą. Roślinność nieleśna doliny Odry wyróżnia się zbiorowiskami wodnymi z klas Lemnetea minoris, Charetea fragilis i Potametea występującymi w nielicznych stawach hodowlanych i starorzeczach oraz wyrobiskach żwirów rzecznych, a także szuwarami z klasy Phragmitetea australis, zbiorowiskami terofitów z klas Bidentetea tripartitae i Isöeto
durieui-Juncetea bufoni oraz zbiorowiskami wilgotnych okrajków nitrofilnych z klasy Artemisietea vulgaris. Roślinność segetalna z klasy Stellarietea mediae rozwija się głównie na lewym brzegu Odry, zaś łąkowa z klasy Molinio-Arrhenatheretea – głównie na dnie doliny.

Kraina Wyżyn Środkowomałopolskich

Naturalna roślinność leśna w tej krainie reprezentowana jest głównie przez suboceaniczne świeże bory sosnowe i kontynentalne bory mieszane, rzadziej spotyka się grądy, kwaśną buczynę niżową, środkowoeuropejską dąbrowę acydofilną, ols porzeczkowy, łęg jesionowo-olszowy, podgórski łęg jesionowy, bagienny bór trzcinnikowy i sosnowy bór bagienny, a bardzo rzadko – świetlistą dąbrowę. Na szczególne wyróżnienie zasługuje występowanie – na absolutnej granicy zasięgu – endemicznego dla Polski zespołu wyżynnego jodłowego boru mieszanego.
Wśród zbiorowisk nieleśnych zwraca uwagę występowanie roślinności wodnej z klasy Lemnetea minoris i Potametea, szuwarowej z klasy Phragmitetea australis oraz niskoturzycowej z klasy Scheuchzerio-Caricetea fuscae. Rzadko rozwijają się murawy bliźniczkowe z rzędu Nardetalia. Zbiorowiska łąkowe reprezentowane są przez łąki trzęślicowe i rajgrasowe z klasy Molinio-Arrhenatheretea.

Kraina Górnośląska

Roślinność tej krainy jest silnie zróżnicowana – obok zachowanych wyspowo płatów naturalnych zbiorowisk leśnych i zaroślowych oraz seminaturalnych zbiorowisk nieleśnych, występują w tej części województwa na znacznej powierzchni zbiorowiska ruderalne z klasy Artemisietea vulgaris, rozwijające się zarówno na terenach miejskich, jak i przemysłowych. Spośród zbiorowisk leśnych na uwagę zasługują żyzne i kwaśne buczyny niżowe oraz niewielkie fragmenty żyznej buczyny karpackiej na krańcach jej zasięgu, grądy, kwaśne dąbrowy a w części północnej tej krainy – bagienny bór trzcinnikowy, bór trzęślicowy i suboceaniczny bór świeży. Zbiorowiska nieleśne reprezentowane są przez rzadko występujące płaty muraw kserotermicznych na wapiennych wzgórzach oraz hałdach pohutniczych, dolomitowych i flotacyjnych, łąki świeże i wilgotne łąki trzęślicowe, torfowiska niskie i przejściowe oraz murawy psammofilne – w tym na unikatowej w skali województwa Pustyni Błędowskiej. Na krańcu zasięgu odnotowano tu stanowisko zespołu kłoci wiechowatej (Krajewski 2011b). W nurcie niewielkich rzek i potoków spotkać można płaty roślinności wodnej ze związku Ranunculion fluitantis. Znaczne powierzchnie zajmują grunty orne z roślinnością segetalną z klasy Stellarietea mediae, a wąskie pasy miedz porastają zarośla śródpolne z klasy Rhamno-Prunetea. W krainie tej najlepiej poznana jest w granicach województwa śląskiego roślinność wodna z klasy Charetea, zwłaszcza zbiorników pochodzenia antropogenicznego (Krajewski 2011a, 2012).

Kraina Jury Krakowsko-Częstochowskiej

Kraina ta stanowi cenną ostoję naturalnych lasów bukowych, które reprezentują: żyzna buczyna sudecka, żyzna buczyna niżowa, ciepłolubna buczyna storczykowa, kwaśna buczyna niżowa. Dużą osobliwością jest także jaworzyna górska z języcznikiem zwyczajnym, preferująca strome i wilgotne stoki z rumoszem skalnym oraz fragmenty ciepłolubnej świetlistej dąbrowy. Wzgórza wapienne porastają murawy kserotermiczne oraz ciepłolubne zbiorowiska okrajkowe z klasy Trifolio-Geranietea sanguinei. Skały są miejscem występowania bardzo rzadkich zespołów z kostrzewą bladą oraz endemicznego zespołu ciepłolubnej murawy naskalnej oleśnika górskiego i pięciornika wiosennego, a także dość częstych zbiorowisk chasmofitycznych z zanokcicami. Zwracają uwagę także nieliczne płaty zarośli jałowca pospolitego, które są chronione na mocy Dyrektywy Siedliskowej. Na ubogich siedliskach pojawiają się murawy psammofilne z klasy Koelerio-Corynephoretea oraz wrzosowiska z klasy Calluno-Ulicetea. W nielicznych źródliskach rozwijają się – na stanowiskach zastępczych – płaty endemicznej warzuchy polskiej. Rozległe powierzchnie użytków rolnych są miejscem występowania wielu zespołów segetalnych, a także zarośli śródpolnych z klasy Rhamno-Prunetea.

Kraina Kotliny Oświęcimskiej

Roślinność tej kotliny podgórskiej wyróżnia się obecnością zbiorowisk związanych z dolinami rzecznymi – resztkami łęgów wierzbowo-topolowych z klasy Salicetea purpureae, roślinnością wodną z klas Lemnetea minoris, Charetea fragilis i Potametea w licznych stawach hodowlanych i nielicznych już starorzeczach oraz szuwarami z klasy Phragmitetea australis, zbiorowiskami terofitów z klas Bidentetea tripartitae i Isöeto durieui-Juncetea bufoni oraz zbiorowiskami wilgotnych okrajków nitrofilnych z klasy Artemisietea vulgaris. Spośród zbiorowisk leśnych znaczne powierzchnie zajmuje trzcinnikowy bór bagienny, jednak panują zdecydowanie różne postaci degeneracyjne borów mieszanych. Bardzo rzadko  notuje się fitocenozy boru bagiennego, olsu, kwaśnej dąbrowy i kwaśnej buczyny niżowej, częściej łęgu jesionowo-olszowego. Na siedliskach ubogich i kwaśnych występują niewielkie zbiorniki wodne z roślinnością z klasy Isöeto-Littorelletea oraz tofowiska z klasy Scheuchzerio-Caricetea fuscae.

Kraina Karpat Zachodnich

Szata roślinna tej części województwa ze względu na duże zróżnicowanie wysokościowe ma odmienny charakter. W śląskiej części Karpat wykształciły się cztery piętra roślinne: pogórza, regla dolnego, regla górnego
i kosodrzewiny (subalpejskie). W piętrze pogórza (do 550 m n.p.m.) dominowały niegdyś lasy grądowe, obecnie zostało ono prawie w całości zajęte pod uprawę i zabudowania. Lasy te ostały się jedynie w głębokich jarach i na stromych wzgórzach, nieprzydatnych dla rolnictwa i osadnictwa. Unikatową w skali województwa i Polski osobliwością tego piętra są mszarniki źródliskowe z wytrącającym się węglanem wapnia, które podlegają ochronie na mocy Dyrektywy Siedliskowej. W piętrze regla dolnego (od 550 do 1150 m n.p.m.) panującym zespołem jest dolnoreglowy bór jodłowo-świerkowy. Powszechnie spotykanym zespołem w Beskidach jest żyzna buczyna karpacka. Do częściej spotykanych zespołów należy również kwaśna buczyna górska. Wzdłuż prawie wszystkich większych potoków, na niewielkich powierzchniach występuje nadrzeczna olszyna górska. W północnej części Beskidu Śląskiego i w północno-wschodniej części Beskidu Małego na stromych stokach o ekspozycji północnej, północno-wschodniej i wschodniej, pokrytych rumoszem skalnym oraz w kamienistych dolinach potoków często spotykanym zespołem jest jaworzyna górska z miesięcznicą trwałą. Do najrzadszych zbiorowisk Beskidów związanych z piętrem regla dolnego oraz strefami przejściowymi między reglem dolnym i pogórzem, reglem dolnym i górnym należą: dolnoreglowy las jodłowy, dolnoreglowy świerkowy bór na torfie, podgórski łęg jesionowy, łęg jesionowy z jarzmianką większą, olszyna bagienna, jaworzyna ziołoroślowa, jaworzyna karpacka. Piętro regla górnego zajmuje wąski pas w partiach szczytowych Beskidów (od 1150 do 1400 m n.p.m.). Występuje tu zachodniokarpacka świerczyna górnoreglowa, która nie jest częstym zespołem w województwie śląskim. Piętro subalpejskie wykształciło się jedynie w szczytowych partiach Pilska. Dominują tutaj karpackie zarośla kosodrzewiny, tworzone przez kosodrzewinę z domieszką górskiej odmiany jarzębiny. Płaty kosówki sąsiadują w strefie górnej granicy lasu z niewielkimi płatami lasków jarzębinowych i zarośli wierzby śląskiej.
Wśród naturalnych zbiorowisk nieleśnych zwracają uwagę zbiorowiska źródliskowe z klasy Montio-Cardaminetea, niskoturzycowe młaki z rzędu Caricetalia fuscae, bardzo rzadkie torfowiska wysokie z klasy Oxycocco- Sphagnetea, zbiorowiska szczelin skalnych z klasy Asplenietea trichomanis, niezwykle rzadkie pionierskie zbiorowisko trzcinnika szuwarowego na kamieńcach potoków i szczątkowe fragmenty zarośli wierzbowych z wrześnią pobrzeżną oraz – jedynie na szczycie Pilska – borówczyska bażynowe i traworośla trzcinnika owłosionego. W miejscach wilgotnych i stromych oraz nad brzegami potoków rozwijają się bogate florystycznie ziołorośla wysokogórskie z klasy Mulgedio-Aconitetea. Interesujące w skali całych Karpat jest występowanie na wychodniach wapieni cieszyńskich, w niewielu jednak miejscach, muraw kserotermicznych z klasy Festuco-Brometea. Zbiorowiska półnaturalne (seminaturalne), związane z tradycyjną gospodarką łąkową i pastwiskową, reprezentowane są przez łąki rajgrasowe oraz mieczykowo-mietlicowe z klasy Molinio-Arrhenatheretea, ubogie murawy bliźniczkowe z klasy Calluno-Ulicetea i ziołorośla szczawiu alpejskiego z klasy Artemisietea vulgaris.

Położenie geograficzne województwa śląskiego sprawia, że bardzo wiele zbiorowisk roślinnych osiągu tu granice swych zasięgów. Zjawisko to rozpoznano dość dobrze dla zbiorowisk leśnych. Granice północne osiągają m.in. zespoły: buczyny karpackiej, buczyny sudeckiej, kwaśnej buczyny górskiej, dolnoreglowego lasu jodłowego, jaworzyny górskiej z języcznikiem zwyczajnym, jaworzyny górskiej z miesiącznicą trwałą, jaworzyny karpackiej, bagiennego boru trzcinnikowego, nadrzecznej olszyny górskiej, bagiennej olszyny górskiej, karpackich zarośli kosodrzewiny, zachodniokarpackiej świerczyny górnoreglowej, dolnoreglowego boru jodłowo-świerkowego, dolnoreglowego świerkowego boru na torfie oraz szereg górskich zespołów nieleśnych. Południowe granice osiągają m.in. kwaśna buczyna niżowa, żyzna buczyna niżowa, grąd subkontynentalny, łęg wiązowo-jesionowy, łęg jesionowo-olszowy, świetlista dąbrowa, kontynentalny bór mieszany, śródlądowy bór wilgotny, suboceaniczny bór świeży, śródlądowy bór suchy, wyżynny jodłowy bór mieszany, łozowisko z wierzbą szarą i wierzbą pięciopręcikową, ols porzeczkowy, ols torfowcowy, łęg topolowo-wierzbowy, wikliny nadrzeczne oraz wiele nieleśnych zespołów niżowych.

Ocena stanu zagrożenia

Ocenę stanu zagrożenia zbiorowisk roślinnych województwa śląskiego zawiera Czerwona lista zbiorowisk roślinnych województwa śląskiego, opracowana w 2011 roku w Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska w Katowicach.

Patrz: Regionalne czerwone listy -> Czerwona lista zbiorowisk roślinnych województwa śląskiego

* Wykaz cytowanych publikacji odnaleźć można w poniższej publikacji źródłowej (rozdział Źródła informacji s.34).
** A więc o wiele lat wcześniej, niż opracowany w pierwszej połowie XX wieku przez Braun-Blanqueta system hierarchicznej klasyfikacji roślinności, w którym końcówkę tę używa się dla nazwy zespołu roślinnego (zob. Dzwonko 2007).

Tekst opracowano na podstawie publikacji: J.B. Parusel, S. Cabała, J. Hereźniak, S. Wika (red.) 2012. Czerwona lista zbiorowisk roślinnych województwa śląskiego. [w:] J. B. Parusel (red.). Czerwone listy zbiorowisk roślinnych, mszaków i porostów województwa śląskiego. Raporty Opinie 6.3: 5-59. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

 pdf PDF J.B. Parusel, S. Cabała, J. Hereźniak, S. Wika (red.) 2012. Czerwona lista zbiorowisk roślinnych województwa śląskiego. [w:] J. B. Parusel (red.). Czerwone listy zbiorowisk roślinnych, mszaków i porostów województwa śląskiego. Raporty Opinie 6.3: 5-59. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr J.B. Parusel (dyrektor CDPGŚ)

WSL logo kolor poziom cdpgs logo box

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Po zapisaniu prześlemy email potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy