zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Rośliny naczyniowe

Pin It

Bogactwo i duże zróżnicowanie flory roślin naczyniowych województwa śląskiego wynika zarówno ze specyficznego położenia województwa w obrębie jednostek fizyczno-geograficznych o odmiennym pochodzeniu, budowie geologicznej, rzeźbie i klimacie, jak i z różnych rodzajów oddziaływań antropogenicznych, jakim podlegało środowisko przyrodnicze województwa na przestrzeni wieków. W ciągu prawie 200 lat badań florystycznych na terenie województwa odnotowano ponad 2060 taksonów roślin naczyniowych w randze gatunków i podgatunków (baza danych Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska). Liczba ta obejmuje taksony rodzime, taksony obcego pochodzenia, trwale zadomowione we florze Polski oraz efemerofity (tj. gatunki przypadkowo zawleczone i zwykle przejściowo występujące we florze danego kraju lub obszaru). W skład flory roślin naczyniowych województwa wchodzą gatunki zaliczane do następujących gromad roślin: widłakowe (10), skrzypowe (10), paprociowe (36) oraz rośliny nasienne – nagonasienne i okrytonasienne (2004). Rośliny te należą do 127 rodzin. Najliczniej reprezentowane są rodziny: Asteraceae (286 taksonów), Poaceae (159), Rosaceae (154), Cyperaceae (91), Fabaceae (92) i Scrophulariaceae (90).

Wiele z odnotowanych gatunków osiąga na obszarze województwa śląskiego krańce swoich zasięgów, w tym między innymi:

  • granicę wschodnią osiągają tu: czartawa pośrednia Circeaea intermedia, janowiec włosisty Genista pilosa, róża francuska Rosa gallica, turzyca Davalla Carex davalliana, szczodrzeniec główkowaty Chamaecytisus supinus,
  • granicę zachodnią – irga czarna Cotoneaster niger, szczodrzeniec ruski Chamaecytisus ruthenicus, wiśnia karłowata Cerasus fruticosa, pluskwica europejska Cimcifuga europaea,
  • granicę południową – grążel drobny Nuphar pumila, mącznica lekarska Arctostaphylos uva-ursi, wierzba czarniawa Salix myrsinifolia, wrzosiec bagienny Erica tetralix,
  • granicę północną – ciemiężyca zielona Veratrum lobelianum, cieszynianka wiosenna Hacquetia epipactis, języcznik zwyczajny Phyllitis scolopendrium, kłokoczka południowa Staphyllea pinnata, kozłek trójlistkowy Valeriana tripteris, liczydło górskie Streptopus amplexifolius, omieg górski Doronicum austriacum, storczyk blady Orchis pallens, wierzba śląska Salix silesiaca.

Największą osobliwością florystyczną województwa śląskiego są dwa gatunki endemiczne Polski: warzucha polska Cochlearia polonica, rosnąca na siedliskach zastępczych w źródliskach Centurii w okolicy Zawiercia, Wiercicy w Złotym Potoku i Rajecznicy koło Ołudzy oraz przytulia krakowska Galium cracoviense, występująca na wapiennych skałkach w okolicach Olsztyna koło Częstochowy. Warzucha polska i przytulia krakowska należą do tzw. neoendemitów, które wyodrębniły się jako gatunki, podgatunki lub odmiany dopiero w okresie polodowcowym i z uwagi na specyfikę zajmowanych siedlisk oraz biologię rozwoju nie zdołały się rozprzestrzenić na większy obszar. Występowanie obydwu tych taksonów ograniczone jest do obszaru Polski, a obecnie wyłącznie do granic województwa śląskiego. W województwie śląskim jedyne w Polsce miejsca występowania mają także: tojad lisi Aconitum lycoctonum subsp. lycoctonum (w okolicy Żywca) i wilczomlecz pstry Euphorbia epithymoides (w okolicy Siewierza i Dąbrowy Górniczej).

Na obszarach górskich województwa występują endemity oraz subendemity zachodniokarpackie: urdzik karpacki Soldanella carpatica, świerzbnica karpacka Knautia kitaibelii, tojad mocny morawski Aconitum firmum subsp. moravicum, szafran spiski Crocus scepusiensis oraz ogólnokarpackie: dzwonek piłkowany Campanula serrata, dzwonek wąskolistny Campanula polymorpha, żywokost sercowaty Symphytum cordatum, żywiec gruczołowaty Dentaria glandulosa, złocień okrągłolistny Leucanthemum waldsteinii.

Lista aktualnie występujących w województwie śląskim roślin chronionych na podstawie rozporządzenia ministra środowiska z dnia 5 stycznia 2012 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz. U. Nr 14, poz. 81) obejmuje 181 gatunków podlegających ochronie ścisłej i 19 gatunków podlegających ochronie częściowej. W tej liczbie znajduje się 13 gatunków szczególnej troski – dzwonek piłkowany Campanula serrata, dyptam jesionolistny Dictamnus albus, języczka syberyjska Ligularia sibirica, kotewka orzech wodny Trapa natans, kręczynka jesienna Spiranthes spiralis, lindernia mułowa Lindernia procumbens, lipiennik Leosela Liparis loeseli, obuwik pospolity Cypripedium calceolus, przytulia krakowska Galium cracoviense, sasanka otwarta Pulsatilla patens, tocja alpejska Tozzia alpina subsp. carpatica, tojad morawski Aconitum firmum subsp. moravicum, warzucha polska Cochlearia polonica oraz 54 gatunki wymagające czynnej ochrony.

Stan poznania

Najstarsze doniesienia o roślinach Śląska pochodzą z roku 1517. Ich autorem był Jan Černy (1517)*, który wymienia z Karkonoszy Angelica archangelica (zob. Ciaciura 1988). Następne informacje publikuje Pietro Andrea Matthioli (1565; zob. też Pax 1915, Syniawa 2006)**. W XVIII wieku, pod wpływem dzieł Linneusza, pojawiły się pierwsze prace florystyczne opisujące świat roślin Śląska zgodnie z systemem Linneusza (Mattuschka 1776-1777, 1779; Krocker 1787-1823; Neygenfind 1821). Wiek XIX przyniósł wzmożony rozwój badań botanicznych, w których wiodącą rolę pełnili botanicy skupieni w ośrodkach naukowych Wrocławia, Krakowa i Warszawy, przy znaczącym udziale miejscowych nauczycieli i aptekarzy. Powstały wówczas opracowania, zawierające obszerne wykazy gatunków oraz ich stanowisk na terenie obecnego województwa śląskiego. Szczególne nasilenie badań, trwające aż do roku 1939, miało miejsce na ziemiach znajdujących się wówczas w granicach państwa niemieckiego. Wyniki badań publikowano w postaci zwartej jako flory Śląska (Wimmer, Grabowski 1827-1829; Wimmer 1841; Grabowski 1843; Fiek 1881; Schube 1903, 1904), flory lokalne (Kabath 1846; Jungck 1889, 1890; Wossidlo 1900) bądź w formie sprawozdań, materiałów do flory i artykułów na łamach roczników naukowych – Übersicht der Arbeiten und Veränderungen der Schlesischen Gesellschaft für Vaterländische Kultur, a od roku 1851 – Jahresbericht der Schlesischen Gesellschaft für Vaterländische Cultur (m.in. Wimmer 1844, Unverricht 1847, Uechtritz 1863-1886, Schube 1901-1930, Schallow 1932-1935), der Oberschlesier (m.in. Scheuermann 1924, Czmok 1918-1928) a także innych czasopism***.

Również tereny województwa znajdujące się w XIX w. i na początku XX wieku pod zaborem rosyjskim i austriackim penetrowane były przez botaników. Dane florystyczne ze wschodniej i południowej części obecnego województwa śląskiego odnaleźć można w dziełach: Wagi – Flora Polonica phanerogama ... z lat 1847-1848 i Sprawozdanie z podróży naturalistów odbytej w r. 1854 do Ojcowa z roku 1855, Wiślickiego i Löwenharda – Wędrówka po olkuskim powiecie... z roku 1856, Berdaua – Flora cracoviensis z roku 1859 i Flora Tatr, Pienin i Beskidu Zachodniego z roku 1890, Rostafińskiego – Florae Polonicae Prodromus z roku 1872 (wykorzystał on dane wybitnego florysty, prof. Wojciecha Jastrzębowskiego z Warszawy – Kaczmarzyk 2004), Obornego – Flora von Mähren und österr. Schlesien z lat 1883-1886, Formanka – Květena Moravy a rakouského Slezska z lat 1887-1896 i Zapałowicza – Krytyczny przegląd roślinności Galicyi (tomy 1-3 z lat 1906, 1908, 1911). Poza tym, doniesienia florystyczne pojawiały się na łamach czasopism wydawanych wówczas w Galicji i Królestwie Kongresowym, takich jak: Sprawozdania Komisji Fizjograficznej (Dunin-Wąsowicz 1874, Krupa 1877, Raciborski 1884, Zalewski 1886, Rehman 1868, Żmuda 1920, Pawłowski 1925, Kaznowski 1928), Pamiętnik Fizjograficzny (Karo 1881; Łapczyński 1882, 1888), Kosmos (Zalewski 1896) oraz Rocznik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego (Rehman 1866). W ramach serii Obrazy roślinności Królestwa Polskiego i krajów ościennych, wydawanej w latach 1912-1939 pod redakcją Zygmunta Wóycickiego, ukazały się 2 tomy poświęcone roślinności okolic Częstochowy i Olsztyna (z. 7, 1914) oraz Śląska Cieszyńskiego (z. 20, 1939).

W okresie powojennym badania botaniczne na terenie województwa rozwijały się bardzo dynamicznie i wielokierunkowo. Nie sposób wymienić wszystkich publikacji naukowych lub popularno-naukowych, które ukazały się w czasopismach ogólnopolskich i regionalnych od końca wojny do dnia dzisiejszego, zawierających przyczynki i materiały do flor konkretnych obszarów, doniesienia o chronionych, rzadkich bądź interesujących gatunkach, waloryzacje miejsc cennych przyrodniczo i projektowanych obszarów chronionych itp. Wiele danych florystycznych znajduje się w opracowaniach niepublikowanych – pracach magisterskich i doktorskich oraz opracowaniach zleconych dla potrzeb administracji samorządowej lub służb ochrony przyrody.

W badaniach florystycznych najwięcej uwagi poświęcano rozpoznaniu różnorodności i rozmieszczenia gatunków. Do tej pory ukazały się szczegółowe flory dla obszarów geograficznych: Pogórza Cieszyńskiego (Pelc 1967, 1969), Wyżyny Śląskiej (Kobierski 1974; Sendek 1989; An. Urbisz 1996a, 2001, 2003; Domański i in. 1997; Stebel i in. 1997; Nowak T. 1998, 1999, 2000; Al. Urbisz 2000, 2001; An. Urbisz, Al. Urbisz 2006, 2009), grupy Pilska (Białecka 1982), południowej części Kotliny Oświęcimskiej i Pogórza Śląskiego (M. Zając 1989), Beskidu Małego (Kotońska 1991), Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej (Mróz, Majchrzak 2003; An. Urbisz 2004, An. Urbisz i in. 2011). Przedmiotem badań botaników były także flory obszarów administracyjnych miast i gmin – Tychów (Sendek, Wika 1979), Mikołowa (Dobrzańska 1980), Kóz (Jędrzejko i in. 1985b), Kłobucka (Śledziona 1992; Kurkowska, Cabała 2003), Poraja (Duda 1992), Jaworzna (Tokarska-Guzik 1997, 1999), Katowic (Tokarska-Guzik, Rostański 1997), Czeladzi (Tokarska-Guzik, Rostański 1998; Wąsowicz i in. 2011), Lędzin (Proszkiewicz 2003, Posz (Proszkiewicz) 2009), Siemianowic Śląskich (Bzdęga 2003) a także aglomeracji – Rybnickiego Okręgu Węglowego (Baron 1980) i Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (Sendek 1984). Różnorodność i rozmieszczenie gatunków były podstawą przeprowadzenia regionalizacji geobotanicznej Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej (An. Urbisz 2008), czy też analizy preferencji siedliskowych gatunków górskich na Wyżynie Śląskiej (Nowak i in. 2011).

Dobrze poznana pod względem zróżnicowania gatunkowego jest flora naczyniowa w rezerwatach przyrody (Sendek 1977; Michalik 1981; Parusel 1984, 2007; Jędrzejko i in. 1985a, 1991; Stebel 1992; A. Rostański, Tokarska- Guzik 1994, 1995; Michalska 1994; Klama i in. 1995; An. Urbisz 1996b; Żarnowiec i in. 1997; Jędrzejko, Stebel 1998; Michalska-Hejduk i in. 1999; Gorczyca, Wika 2007; Tokarska-Guzik i in. 2009). Prawie wszystkie obiekty, posiadają dokumentację florystyczną wykonywaną na etapie projektu obszaru, bądź sporządzania planu ochrony (w większości są to dane niepublikowane, ale ogólnie dostępne). Stosunkowo dobrze zbadaną grupą są rośliny kserotermiczne (Babczyńska-Sendek B. 2005), a także storczykowate Orchidaceae (Bernacki 1989, 1998a,b,c, 1999, 2000a,b,c). Dla pogranicza województw łódzkiego,śląskiego i świętokrzyskiego znane jest rozmieszczenie gatunków chronionych, rzadkich, ginących i narażonych (Jakubowska-Gabara i in. 2011).

W latach 60-tych i 70-tych XX wieku szczególnie dużo danych o występowaniu i rozmieszczeniu gatunków opublikowano na łamach czasopisma Zeszyty Przyrodnicze Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w formie cykli artykułów obejmujących analizy materiałów zielnikowych (Ciaciura 1962a, 1965a, 1968; Kuźniewski 1963, 1967; Serwatka 1962a, 1965) bądź notatek florystycznych i doniesień o nowych stanowiskach gatunków, będących wynikiem badań terenowych (Mądalski i in. 1961, 1962, 1963, 1964, 1967; Ciaciura 1962b, 1964, 1965b, 1967, 1970, 1971, 1972a,b, 1973; Ciaciura, Kowal 1964; Ciaciura, Mądalski 1971; Kuźniewski 1962, 1964, 1970; Serwatka 1962b, 1964, 1969, 1970; Serwatka i in. 1962; Szotkowski 1971, 1972; Wachowska-Serwatka 1962; Sendek 1965, 1969, 1970, 1971; Celiński i in. 1974-75, 1976, 1979). Bardzo wiele publikacji botanicznych o podobnym charakterze ukazało się także w innych czasopismach, m.in. w: Acta Biologica Silesiana (do roku 2003), Acta Societatis Botanicorum Poloniae, Archiwum Ochrony Środowiska, Badania Fizjograficzne nad Polską Zachodnią, Chrońmy Przyrodę Ojczystą, Fragmenta Floristica et Geobotanica (od 1994 roku series Polonica), Kształtowanie środowiska i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, Natura Silesiae Superioris, Ochrona Przyrody (od roku 2001 – Nature Conservation), Ziemia Częstochowska. Źródłem danych o zróżnicowaniu i rozmieszczeniu taksonów są także publikacje fitosocjologiczne (omówione we wstępie do Czerwonej listy zbiorowisk roślinnych województwa śląskiego – Parusel i in. 2012).

Ze względu na specyfikę województwa, wynikającą z ponad dwustuletniej, intensywnej działalności przemysłu wydobywczego i urbanizacji, dużo uwagi w badaniach florystycznych poświęcano florze terenów poprzemysłowych i kolejowych oraz florze synantropijnej (m.in. Sendek 1973; Michalak, Sendek 1974-75; Mowszowicz, Buława 1976; A. Rostański 1997a,b, 1998, 2006; Tokarska-Guzik i in. 1991; Nowak T. 1997; Kołodziejek 1999; Woźniak, Kompała 2000; Cohn i in. 2001; Pasierbiński, Rostański 2001; Rostański, Kapa 2001; Rostański, Zhukov 2001; Woźniak 2001, 2010; Olszewski 2003; Stebel, Drobnik 2003; Woryna, A. Rostański 2003; Al. Urbisz 2003; Nowak A. 2006, 2009; Błońska 2010; Tokarska-Guzik i in. 2010).

W połowie lat 80. XX wieku tradycyjne daty florystyczne zostają uzupełnione o informacje ekologiczne o mikrosiedliskach gatunków i o zasobach populacji roślin na stanowiskach. W takim zakresie gromadzone były dane florystyczne dla byłych województw bielskiego i katowickiego w banku danych, prowadzonym w Katedrze Botaniki Systematycznej UŚ w Katowicach przez Bernackiego (Bernacki 1996a,b; Bernacki L., Bernacka M. 1996), a od roku 1990 także dla storczykowatych Polski (Bernacki 2000c). Tak gromadzone dane umożliwiały również poznanie skali ekologicznej roślin wybranych obszarów – np. gmin (Bernacki, Pawlas-Szczech 1996) lub całego kraju (Bernacki 2000c).

Od roku 1998, z inicjatywy dr Leszka Bernackiego z Uniwersytetu Śląskiego, rozpoczęto publikowanie danych o zasobach i rozmieszczeniu chronionych gatunków roślin w ramach serii Materiały do atlasu rozmieszczenia oraz stanu zasobów roślin chronionych i zagrożonych rejonu górnośląskiego – PRESS. Na łamach czasopism Acta Biologica Silesiana oraz Natura Silesiae Superioris ukazały się do tej pory publikacje z tej serii poświęcone następującym gatunkom: Dactylorhiza majalis (Bernacki 1998b), Dactylorhiza incarnata (Bernacki 1998a), Dactylorhiza sambucina (Bernacki 2000b), Euphorbia epithymoides (Nowak T. i in. 2003), Spiranthes spiralis (Fiedor, Bernacki 2000), Epipactis albensis (Bernacki 2000a), Pulsatilla patens (Nowak T. i in. 2000), Epipogium aphyllum (Hereźniak i in. 2003), Hacquetia epipactis (Henel 2005), Iris sibirica (Bula 2006), Epipactis microphylla (Fiedor, Beczała 2009). Nieliczne publikacje poświęcono ocenie zasobów roślin chronionych wybranych obszarów (Bernacki, Nowak 1994; Bernacki L., Bernacka M. 1996; Nowak, Bernacki 1997; An. Urbisz, Al. Urbisz 1998).

Stan zbadania flory województwa śląskiego pod względem zróżnicowania gatunkowego należy uznać za dobry. Prawie 30% powierzchni objętych zostało szczegółowymi badaniami, których wyniki opublikowano w postaci flor. W odniesieniu do pozostałych terenów, zgromadzone dane dotyczą przede wszystkim występowanie roślin chronionych, rzadkich i zagrożonych. Dzięki współpracy śląskich botaników z Instytutem Botaniki PAN w Krakowie, ogromna część danych terenowych trafiła do bazy danych ATPOL (Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce), w wyniku czego powstał obraz ogólnego rozmieszczenia gatunków w województwie. Aktualnie jest ona uzupełniania jako baza regionalna ATPOL Silesia (Tokarska-Guzik i in. 2009, 2010). Wielkim mankamentem jest natomiast brak informacji o zasobach populacyjnych gatunków (poza kilkoma wyjątkami) oraz brak cyklicznych badań monitoringowych, pozwalających na ocenę kierunków i tempa zmian zachodzących we florze.

Ocena stanu zagrożenia

Ocenę zagrożenia flory roślin naczyniowych województwa śląskiego zawiera Czerwona lista roślin naczyniowych województwa śląskiego (J.B. Parusel, A. Urbisz (red.) 2012), opracowana w 2011 roku w Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska w Katowicach.

Patrz: Regionalne czerwone listy -> Czerwona lista roślin naczyniowych województwa śląskiego


* Wykaz cytowanych publikacji odnaleźć można w poniższej publikacji źródłowej (rozdziały: Źródła informacji florystycznych s.129, Piśmiennictwo s.141).
** Historię badań botanicznych na Śląsku do wieku XVII przedstawił Theodor Schube (b.d.w.).
*** Bibliografię botaniczną Śląska opublikował Pax (1929).

Tekst opracowano na podstawie publikacji: J.B. Parusel, A. Urbisz (red.) 2012. Czerwona lista roślin naczyniowych województwa śląskiego. [w:] J. B. Parusel (red.). Czerwone listy wybranych grup grzybów i roślin województwa śląskiego. Raporty Opinie 6.2: 105-177. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

Pin It

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr J.B. Parusel (dyrektor CDPGŚ)

WSL logo kolor poziom cdpgs logo box

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Po zapisaniu prześlemy email potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy