zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Czerwona lista zbiorowisk roślinnych 1997, 2012

Czerwona lista zbiorowisk roślinnych 2012

Czerwona lista zbiorowisk roślinnych województwa śląskiego powstała w Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska w Katowicach. Opracowało ją 19. geobotaników z ośrodków naukowo-badawczych w Katowicach, Łodzi, Opolu i Falentach. Celem listy jest określenie kategorii zagrożenia zbiorowisk roślinnych, będących składnikami szaty roślinnej województwa śląskiego, jako podstawy budowania programu ich ochrony. Prezentowana lista jest trzecią próbą* analizy zagrożenia roślinności części terytorium Górnego Śląska (Celiński i in. 1997)**.

Problem zagrożenia zbiorowisk roślinnych w Polsce został dostrzeżony już w roku 1910 przez wybitnego botanika i prekursora ochrony przyrody w Polsce, Mariana Raciborskiego, który na łamach lwowskiego Kosmosu zamieścił artykuł Ochrony godne drzewa i zbiorowiska roślin (Raciborski 1910). Apel w sprawie ochrony zbiorowisk roślinnych sformułował następnie Dziubałtowski (1922). Pierwszą listę zbiorowisk proponowanych do ochrony ścisłej i częściowej opublikował Fijałkowski w roku 1982 (Fijałkowski 1982). Kolejną analizę zagrożenia roślinności, obejmującą 280 zbiorowisk Polski niżowej, wykonała Piotrowska (1986)***. Z analizy tej wynika, że 66% zbiorowisk było wówczas zagrożonych. Wykaz ginących i zagrożonych ekosystemów Polski oraz rozwijających się w ich obrębie grup zbiorowisk roślinnych przedstawił następnie Zarzycki (1986) w Czerwonej liście roślin naczyniowych. Autor ten uznał za ginące i zagrożone 11 ekosystemów, w których rozwija się roślinność należąca do 4 związków, 12 rzędów i 3 klas syntaksonomicznych. Analizę rzadkości występowania zbiorowisk roślinnych przeprowadził także Denisiuk i in. (1992), który uznał 4 zespoły za występujące sporadycznie, 3 za bardzo rzadkie, 16 zespołów za rzadkie i 30 za niepospolite. Analiza ta była jedną z podstaw wyznaczania krajowej sieci ekologicznej ECONET-POLSKA (Liro 1995), służącej ochronie bioróżnorodności szaty roślinnej Polski. Następną próbą określenia zagrożenia zbiorowisk roślinnych w całej Polsce jest wykaz zagrożonych i ginących zbiorowisk Polski, sporządzony przez Ratyńską (1997), który zawiera 195 fitocenonów (wykaz ten nie obejmuje zbiorowisk nadmorskich, związanych ze strefą wydm oraz górskich, z wyjątkiem lasów). Autorka przedstawiła kryteria, zgodnie z którymi został sporządzony wykaz, lecz nie opracowała kategorii zagrożenia syntaksonów. W najnowszym studium różnorodności biologicznej Polski (Andrzejewski, Weigle 2003) opisano ogólnie zagrożenia dla 20 klas zbiorowisk roślinnych. Ostatnio została opublikowanna multimedialna encyklopedia zbiorowisk roślinnych Polski (Ratyńska i in. 2010), w której autorzy dokonali oceny zagrożenia, syngenezy i rozpowszechnienia 613 zbiorowisk niżowej i wyżynnej części kraju oraz ich identyfikacji siedliskowej zgodnie z Dyrektywą Siedliskową. Wyniki analizy zagrożenia nie są optymistyczne: 9 zbiorowisk uznano za wymarłe (1,5%), niezagrożonych było 129 (21,0%), wykazujących ekspansję – tylko 28 (4,6%) a blisko 73% to syntaksony zagrożone. Pierwszą, regionalną czerwoną listę zbiorowisk publikują Brzeg i Wojterska (1996), którzy dokonali analizy zagrożenia 380. zbiorowisk roślinnych Wielkopolski. Analizy te wykazały, że ponad 60% zbiorowisk jest zagrożonych. W roku następnym ukazuje się czerwona lista zbiorowisk roślinnych Górnego Śląska, na której znalazło się około 63% spośród 306. dobrze zdefiniowanych syntaksonów (Celiński i in. 1997). W roku 2001 została wykonana kolejna analiza zagrożenia zbiorowisk roślinnych Wielkopolski – spośród 428 za zagrożone uznano 68% syntaksonów (Brzeg, Wojterska 2001). W roku 2003 czerwoną listę lądowych zbiorowisk roślinnych Pomorza Gdańskiego opublikował Herbich (2003), na której znalazło się 120 syntaksonów (62% wszystkich znanych). Przyjęte przez autora kryteria oceny i kategorie zagrożenia są odmienne od tych, które przyjęto dla list Wielkopolski i Górnego Śląska. Odmienną metodykę oceny zagrożenia zastosowano również dla czerwonej listy zbiorowisk roślinnych województwa opolskiego (Nowak, Nowak 2008) oraz dla roślinności łąkowej centralnej Polski (Kucharski 2009).

Stan zagrożenia roślinności województwa śląskiego w jego obecnych granicach nie był dotychczas określany. W roku 1997 została opublikowana Czerwona lista zbiorowisk roślinnych Górnego Śląska (Celiński i in. 1997), która obejmowała swoim zasięgiem obszary byłych województw: bielskiego, częstochowskiego, katowickiego i opolskiego. Dla całego analizowanego obszaru zagrożonych było ponad 190 syntaksonów, co stanowiło około 63% ich całkowitej liczby. Kategorie i kryteria zagrożenia dla zbiorowisk roślinnych zostały zaadaptowane z opracowania Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN 1994) dla gatunków.

W Czerwonej liście zbiorowisk roślinnych województwa śląskiego oceną zagrożenia objęto 517 zespołów i zbiorowisk stwierdzonych dotychczas w granicach województwa (dane z komputerowej bazy danych Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska o roślinności). Sporządzona czerwona lista obejmuje w sumie 268 zbiorowisk roślin naczyniowych, w tym: 1 wymarłe w stanie dzikim (EW), 5 wymarłych regionalnie w województwie śląskim (RE), 46 wymierających (E), 122 narażone na wymarcie (V), 33 o nieokreślonym zagrożeniu (I) i 61 zbiorowisk rzadkich (R). Wskaźnik procentowy zagrożenia roślinności, obliczony dla 381 zespołów i zbiorowisk jednoznacznie określonych syntaksonomicznie, wynosi 70,3%.

Pod względem syngenezy zbiorowisk dominują syntaksony naturalne (225; 83,9%), w tym perdochoryczne (96; 35,8%), auksochoryczne (86; 32,5%) i o niekoreślonej tendencji zmian pod wpływem działalności człowieka (43; 16,0%). Zbiorowisk seminaturalnych na liście jest 20 (7,5%), a synantropijnych – 23 (8,7%), w tym 13 (4,9%) segetalnych i 10 (3,8%) ruderalnych, w tym 3 zbiorowiska ruderalne wyspecjalizowane.

Do najbardziej zagrożonych w województwie śląskim zbiorowisk roślinnych należą zbiorowiska wodne i od wód zależne, które stanowią ponad 48% liczby syntaksonów zamieszczonych w czerwonej liście. Syntaksony te jednocześnie dominują wśród zbiorowisk wymierających (73%). Syntaksony zagrożone wymarciem należą przede wszystkim do klas: Potametea (10 zbiorowisk), Scheuchzerio-Caricetea (9), Lemnetea minoris (4) i Stellarietea mediae (4). Do wymierających w województwie śląskim zbiorowisk makrofitów zaliczono: Nitelletum mucronatae, Nitelletum opacae, Nitellopsidetum obtusae, Hippuridetum submersae, Najadetum marinae, Nupharetum pumilae, Nymphaeetum albo-candidae, Nymphoidetum peltatae, Potametum alpini, Potametum mucronati, Potametum praelongii, Trapetum natantis, Utricularietum ochloreucae i Zannichellietum palustris. Zbiorowiskami wymierającymi są również syntaksony torfowiskowych turzycowisk i szuwarów, jak: Caricetum buxbaumii, Caricetum davallianae, Caricetum hartmanii, Caricetum lasiocarpae, Caricetum limosae, Eleocharitetum pauciflorae, Juncetum acutiflori, Scorpidio-Caricetum diandrae i Sphagno tenelli-Rhynchosporetum albae oraz szuwarów przybrzeżnych: Butometum umbellati, Caricetum paradoxae i Hippuridetum vulgaris. Zagrożone wymarciem są zbiorowiska segetalne z klasy Stellarietea mediae: Caucalido daucoidis-Scandicetum pecten-veneris, Euphorbio-Nigelletum, Geranio-Silenetum gallicae i Linarietum spuriae oraz wrzosowiskowe – Arctostaphylo-Callunetum i Juncetum squarrosi. Wymierają także: naskalny zespół Festucetum pallentis, porastający wapienne ostańce na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej, oraz borówczyska bażynowe Empetro-Vaccinietum gaultherioidis, zarośla ksodrzewiny Pinetum mugo carpaticum i wierzby śląskiej Salicetum silesiacae na kopule szczytowej Pilska. Wśród zbiorowisk wymierających są ponadto zbiorowiska leśne: Carici remotae-Fraxinetum, Phyllitido-Aceretum, Populetum albae, Potentillo albae-Quercetum, a na kamieńcach Koszarawy możemy spotkać już tylko szczątkowe płaty zarośli z udziałem wrześni pobrzeżnej Salici-Myricarietum. Wśród głównych przyczyn rozpadu ustabilizowanych dotychczas zbiorowisk roślinnych, możemy wymienić różne formy ingerencji człowieka – bezpośrednie niszczenie roślinności i radykalne przekształcenia warunków siedliskowych (melioracje, rekultywacje, regulacja i zabudowa brzegów cieków, skażenie powietrza, wody i gleby) oraz zmiana dotychczasowych, stosowanych od dawna, sposobów zagospodarowania (Kornaś 1990). Spośród zbiorowisk roślinnych zamieszczonych w czerwonej liście ochronie podlega 205 syntaksonów (w tym 50 syntaksonów nowych, proponowanych do uzupełnienia w krajowym wykazie siedlisk z zał. I Dyrektywy Siedliskowej) co stanowi 77,4%. Z Załącznika I Dyrektywy Siedliskowej są 182 (68, 7%) zbiorowiska (w tym 50 syntaksonów nowych, proponowanych do uzupełnienia w krajowym wykazie siedlisk z zał. I Dyrektywy Siedliskowej), będące identyfikatorami 45 typów siedlisk (95,7% wszystkich siedlisk stwierdzonych w województwie śląskim), w tym 11 priorytetowych. Ochronie prawnej w Polsce podlegają 162 syntaksony (61,1%), a aż 60 zagrożonych i rzadkich zbiorowisk (22,6%) nie podlega żadnej ochronie.

Zalecenia w zakresie badań i ochrony

Opracowana czerwona lista zawiera wiele luk, które wynikają z niedostatecznego rozpoznania roślinności województwa śląskiego. Konieczne jest uzupełnienie dokumentacji fitosocjologicznej dla zbiorowisk wodnych z klas Charetea, Lemnetea minoris i Potametea oraz wybranych zbiorowisk szuwarowych z klasy Phragmitetea australis, a także zbiorowisk zaroślowych z klasy Rhamno-Prunetea. W związku z brakiem wystarczających danych o rozmieszczeniu poszczególnych syntaksonów i zajmowanej przez nie powierzchni oraz o stanie zachowania ich struktury i funkcji zastosowano kryteria IUCN oceny ich zagrożenia z roku 1994, które nie są oparte na ścisłych danych ilościowych. Udoskonalenie więc następnej oceny zagrożenia roślinności województwa śląskiego, która powinna uwzględniać propozycje Rodrígueza i in. (2010) dla oceny zagrożenia ekosystemów, wymaga zintensyfikowania badań nad rozmieszczeniem zbiorowisk roślinnych (przynajmniej metodą kartogramu) oraz monitoringiem stanu zachowania ich struktury i funkcji (przynajmniej zgodnego z metodyką monitoringu przyrodniczego dla siedlisk przyrodniczych z Dyrektywy Siedliskowej – Wskazówki..., GIOŚ). Zastosowana do oceny tendencji zmian zagrożenia roślinności metoda indeksu czerwonej listy (RLI) wydaje się nie być dobra, gdyż zaproponowane przez Bubba i in. (2009) zalecenie uwzględnienia do obliczeń RLI tych syntaksonów, których zmiana kategorii wynika z rzeczywistego polepszenia się lub pogorszenia ich stanu, nie jest praktycznie możliwe do zastosowania nawet w skali regionalnej. Przeciwdziałanie wymieraniu zbiorowisk roślinnych polegać powinno na obejmowaniu ochroną rezerwatową płatów najlepiej wykształconych – ścisłą w przypadku zbiorowisk naturalnych lub częściową – w przypadku zbiorowisk seminaturalnych i synantropijnych oraz niektórych zbiorowisk naturalnych. Na obszarach nie objętych ochroną rezerwatową należałoby wprowadzać różne metody zrównoważonej gospodarki zasobami przyrody (Olaczek 1988; Parker 1995; Sutherland, Hill 1995; Falk i in. 1998; Milner-Gulland, Mace 1998; Sutherland 1998; Perrow, Davy 2002; Wilhere 2002; Pullin 2005; Ausden 2007; Milner-Gulland, Rowcliffe 2007; Pawlaczyk, Jermaczek 2008; Clout i in. 2009). W przypadku zbiorowisk leśnych należałoby szeroko wprowadzać ekologizację gospodarki leśnej (Rykowski 1998a,b; Bernadzki 2000; Pawlaczyk 2000; Poznański, Jaworski 2002; Herbich 2004e; Newton 2007; Mróz 2010) oraz doskonalić prognozy oddziaływania na środowisko zabiegów gospodarczych zapisanych w planach urządzania lasu. W przypadku zbiorowisk nieleśnych należy prowadzić różne metody ochrony czynnej (Wallis De Vries i in. 1998; Guziak, Lubaczewska 2001; Pawlaczyk i in. 2001; Redecker i in. 2002; Herbich 2004a,b,c,d; Wołejko i in. 2004; Jermaczek i in. 2009; Mróz 2010; Plachter, Hampicke 2010):

  • naturalnych – ochronę czynną hamującą proces sukcesji naturalnej oraz ją inicjującą,
  • seminaturalnych – ochronę czynną hamującą proces sukcesji naturalnej oraz podtrzymującą ekstensywną gospodarkę rolną,
  • synatropijnych segetalnych i ruderalnych – ochronę czynną hamującą proces sukcesji naturalnej oraz podtrzymującą ekstensywną gospodarkę rolną i utrzymującą historyczny układ rozłogów polnych.

Szczególną ochroną należy objąć zbiorowiska wodne i od wód zależnych – poprzez zachowanie lub przywrócenie standardów jakości wód oraz ochronę przebiegu naturalnych procesów ekologicznych i przeciwdziałanie regulacji cieków wodnych.

Lista zagrożonych zbiorowisk roślinnych

Patrz: publikacja źródłowa.

* W roku 2008 ukazała się czerwona lista zbiorowisk roślinnych Śląska Opolskiego (Nowak, Nowak 2008).
** Wykaz cytowanych publikacji odnaleźć można w poniższej publikacji źródłowej (rozdział Źródła informacji s.34, Piśmiennictwo s.46).
***
Niestety, szczegółowe wyniki tej analizy nie zachowały się (Celiński i in. 1997).

Tekst opracowano na podstawie publikacji: J.B. Parusel, S. Cabała, J. Hereźniak, S. Wika (red.) 2012. Czerwona lista zbiorowisk roślinnych województwa śląskiego. [w:] J. B. Parusel (red.). Czerwone listy zbiorowisk roślinnych, mszaków i porostów województwa śląskiego. Raporty Opinie 6.3: 5-59. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

pdf PDF J.B. Parusel, S. Cabała, J. Hereźniak, S. Wika (red.) 2012. Czerwona lista zbiorowisk roślinnych województwa śląskiego. [w:] J. B. Parusel (red.). Czerwone listy zbiorowisk roślinnych, mszaków i porostów województwa śląskiego. Raporty Opinie 6.3: 5-59. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

Czerwona lista zbiorowisk roślinnych 1997

(tekst opracowano 14.02.2010 r., autorzy: J.B. Parusel, R. Bula)

Czerwona lista zbiorowisk roślinnych Górnego Śląska opracowana została przez geobotaników ośrodków naukowych z regionów: katowickiego, łódzkiego i wrocławskiego. Celem listy było określenie kategorii zagrożenia zbiorowisk roślinnych, będących składnikami roślinności Górnego Śląska, jako podstawy budowania programu ich ochrony. Prezentowana lista była pierwszą próbą analizy zagrożenia roślinności Górnego Śląska w przyjętych granicach województw: bielskiego, częstochowskiego, katowickiego i opolskiego (zgodnie z podziałem terytorialnym kraju do roku 1998).

Na liście znalazły się zbiorowiska roślin naczyniowych jednoznacznie określone syntaksonomicznie - rodzime, naturalne i półnaturalne oraz synantropijne, trwale wykształcone. Nie umieszczono większości jednostek roślinnych, opisywanych bardzo często jako zbiorowiska z lokalnie dominującymi gatunkami, w związku z brakiem informacji o stopniu ich rozpowszechnienia i powtarzalności struktury florystycznej w obrębie większego areału. Ogółem przeanalizowano 460 zespołów i zbiorowisk, stwierdzonych dotychczas w granicach czterech województw (dane z komputerowej bazy danych Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska o roślinności). O doborze syntaksonów do czerwonej listy zadecydowały: liczba miejsc występowania płatów typowo wykształconych, wielkość zajmowanej przez nie powierzchni, tempo zanikania zbiorowisk, ogólna wielkość i tempo kurczenia się areału występowania, stopień zagrożenia w skali globalnej, stopień osłabienia i narażenia zbiorowisk - granicznie lub wyspowo położonych, wrażliwość i odporność na antropopresję, zdolność opanowywania siedlisk antropogenicznych, uwzględnienie zbiorowiska w wykazach krajowych oraz międzynarodowych, status zagrożenia gatunków charakterystycznych zbiorowiska oraz w nim występujących.

Lista zawiera 194 syntaksony roślinności Górnego Śląska, dla których określono kategorie zagrożenia. Wskaźnik procentowy zagrożenia roślinności Górnego Śląska obliczony dla 306 zespołów i zbiorowisk jednoznacznie określonych syntaksonomicznie wynosi 63%. Za wymarłe uznano 2 zbiorowiska, za wymierające - 24, za narażone na wymarcie - 69, za rzadkie - 53. Dla 46 syntaksonów, o których wiadomo, że są zagrożone nie udało się jednoznacznie określić skali zagrożenia, z uwagi na zbyt słaby stopień ich zbadania.

pdf PDF
Celiński F., Wika S., Parusel J.B. 1997. Czerwona lista zbiorowisk roślinnych Górnego Śląska. Raporty Opinie, 2: 38-68. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

 

Pin It

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr Jerzy B. Parusel

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Śląskiego.

      logo CDPGS small logo slaskie kolorowe rgb

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Zapisując się do newslettera zgadzasz się na postanowienia zawarte w naszej Polityce prywatności. Po zapisaniu prześlemy e-mail potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy