zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Czerwona lista zbiorowisk porostów 2012

Dotychczasowa ocena stanu zagrożenia zbiorowisk porostów województwa śląskiego

Ustępowanie lub ubożenie zespołów porostów obserwowane jest w Polsce od wielu dziesięcioleci, nigdy jednak nie podjęto próby stworzenia Czerwonej listy zbiorowisk porostów, nawet na poziomie regionalnym (województwa). Przyczyn tego stanu może być przynajmniej kilka. Rozwój przemysłu, tak wyraźny w połowie ubiegłego stulecia, skutkował gwałtownym pogorszeniem się warunków życiowych dla porostów. Duże stężenia wielu polutantów poczyniły ogromne straty w biocie porostów najbardziej rozwiniętych gospodarczo części Polski, ale jeszcze bardziej niekorzystne zmiany dotyczą występowania zbiorowisk porostów. Część z nich zniknęła z pejzażu Polski, a wiele innych nie wykształca się w pełni rozwiniętej postaci, pozostając w różnych stadiach „kadłubowych” (np. pozbawionych gatunków charakterystycznych), co niezwykle utrudnia, a nierzadko wręcz uniemożliwia ich prawidłowe rozpoznanie. Studia nad zróżnicowaniem syntaksonomicznym asocjacji porostów, w odróżnieniu od studiów nad biotami porostów rzadko w przeszłości podejmowane były w Polsce. Innego powodu małego zainteresowania problemem ekstynkcji zespołów porostów należy szukać w braku krytycznej listy tej specyficznej grupy syntaksonów.  Ponieważ zbiorowiska porostów, a zwłaszcza zbiorowiska epifityczne, różnią się miedzy sobą wrażliwością na antropopresję, ich występowanie lub brak oraz stopień wykształcenia, mogą być wykorzystywane w roli (bio)indykatorów. Jedną z ciekawszych propozycji przedstawił Wirth (1988)*, który opracował skalę fitosocjologiczną do oceny względnego skażenia powietrza w południowych Niemczech, uszeregowując zespoły porostów od najmniej do najbardziej odpornych na kwaśne opady. Wiele z wymienionych przez niego zbiorowisk porostów nie zostało odnalezionych w województwie śląskim, a ze stanu zagrożenia pozostałych wnosić należy, że aktualnie obserwujemy wycofywanie się z tego terenu wszystkich zespołów uważanych za bardzo i średnio wrażliwe na antropogeniczne zanieczyszczenia powietrza.

Trudność w ocenie przemian zbiorowisk porostów pogłębia niedostatek danych historycznych. Przed pojawieniem się górnictwa i przemysłu omawiany teren porastały gęste lasy i bory, poprzecinane licznymi rzekami i potokami. Gęstość zaludnienia była niewielka. Jak przypuszczamy, porosty były ważnym elementem istniejącej wtedy szaty roślinnej. Niestety, z tego terenu zebrano niewiele materiałów zielnikowych, które mogłyby poświadczać o różnorodności jego lichenobioty (zob. przegląd w Leśniański 2010). Nic nie wiemy natomiast na temat zróżnicowania zbiorowisk porostów w owych odległych czasach. Pierwsze miarodajne dane na ten temat pochodzą dopiero z połowy 20. wieku. Wykaz publikacji dotyczących zbiorowisk porostów z terenu województwa śląskiego obejmuje zaledwie kilka pozycji (Nowak 1960; Bielczyk 1986, 1987; Kiszka 1991). Przy tworzeniu niniejszej Czerwonej listy pomocne okazały się również niepublikowane wyniki badań własnych autora, wykonane pod koniec 2009 i na początku 2010 roku (przewiduje się ich kontynuację). Stopień zbadania zbiorowisk porostów w województwie śląskim nadal jest więc słaby i pozwala na stworzenie jedynie prowizorycznej wersji Czerwonej listy zbiorowisk porostów.

Zagrożenie zbiorowisk porostów województwa śląskiego

Czerwona lista zbiorowisk porostów województwa śląskiego zawiera 81 zespołów porostów i dwie jednostki w randze zbiorowiska oraz dwa zespoły roślin, w których budowie porosty pełnią kluczową rolę. Oceną zagrożenia objęto bowiem zbiorowiska porostów oraz te zbiorowiska roślinne roślin naczyniowych, w których udział porostów jest znaczący.

Regionalnie wymarłe i zaginione (RE)

W województwie śląskim najprawdopodobniej nie istnieją już płaty 11 zespołów porostów, znanych z tego terenu w przeszłości. Dwa z nich to syntaksony epilityczne (zespół Umbilicarietum pustulatae i zbiorowisko Peccania coralloides-Thyrea pulvinata), jeden – zespołem epigeicznym (Stereocauletum condensati), pozostałe zaś są zespołami epifitycznymi.
Największe straty odnotowano w obrębie zbiorowisk porostów z rzędu Alectorietalia, w których dominują wielkoplechowe, listkowate i krzaczkowate gatunki, pokrywające pnie drzew lub/i zwieszające się z ich konarów. Za wymarły uznano zespół Bryorio fuscescenti-Usneetum filipendulae, którego płaty można jeszcze znaleźć w lasach na terenie województwa opolskiego. Nie znaleziono również dwóch innych zespołów z rzędu Physcietalia adscendetis: Parmelietum acetabuli i Ramalinetum caperatae.

Wymierające (E)

Sześć zbiorowisk porostów na terenie województwa śląskiego jest bezpośrednio zagrożonych wymarciem, a mianowicie: Leprarietum candelaris, Cetrarietum sepincole, Pyrenuletum nitidae, Thelotremetum lepadini, Lecanorietum carpinae montanum i Parmelietum caperatae. Ich zasięg skurczył się do bardzo małych rozmiarów, niekiedy występują tylko na pojedynczych drzewach (forofitach). Silna fragmentacja i oddalenie siedlisk potencjalnych dla tych zbiorowisk, utrudni, a może nawet uniemożliwi zajmowanie nowych miejsc, gdy pogorszą się warunki rozwoju w pierwotnych lokalizacjach.
Dalsze badania terenowe, prawdopodobnie nie zwiększą w istotny sposób liczby znanych stanowisk, w których zachowały się na przykład płaty zespołu Pyrenuletum nitidae kształtującego się na korze drzew liściastych, zwłaszcza buków. Zespół ten charakteryzuje stała obecność Graphis scripta i Pyrenula nitida. Ekstynkcja niniejszego zbiorowiska wynika z jego wymagań ekologicznych. Budujące go porosty wykorzystują bowiem głównie wodę opadową (są porostami ombrofilnymi), która w województwie śląskim jest silnie zakwaszona i zawiera rozpuszczone związki chemiczne toksyczne dla porostów. Dodatkowo, zespół ten rozwija się na drzewach o gładkiej korowinie (buki, jawory), dlatego też wymaga większej niż przeciętna wilgotności powietrza atmosferycznego. W związku z tym jego płaty giną w nadmiernie przerzedzonych, poddanych fragmentacji drzewostanach. W przeszłości zespół Pyrenuletum nitidae był powszechnie spotykany w podgórskiej i górskiej części województwa śląskiego.
Zespół Thelotremetum lepadini do swojego rozwoju potrzebuje różnowiekowych drzewostanów liściastych, w których występują stare okazy drzew oraz wilgotnego i czystego powietrza. Od dawna zbiorowisko to jest rzadkie na analizowanym terenie, natomiast obecnie znaleźć je można tylko w postaci silnie zubożałej. Podobnie, jedynie kilka udokumentowanych stanowisk posiada obecnie epifityczny zespół Parmelietum caperatae; w przeszłości zapewne częstszy, zwłaszcza na terenie gór i pogórzy. To łatwe do rozpoznania w terenie zbiorowisko w przeszłości zajmowało korowinę nieznacznie ocienionych i przynajmniej częściowo spękanych pni drzew liściastych. Obecnie natomiast występuje prawie wyłącznie na stopach pni dębów – nie bezpośrednio na korowinie pni, lecz na porastających je matach z mchów. Najlepiej zachowane płaty tego zespołu w województwie śląskim znaleziono na Pogórzu Śląskim.
Zespół Lecanorietum carpineae montanum podawany był z górskich części województwa śląskiego (Bielczyk 1986), gdzie występował na wielu stanowiskach. Obecnie jego występowanie potwierdzone zostało zaledwie w kilku z nich. Obserwowane płaty zespołu były bardzo małe, a ich plechy – częściowo martwe. Samo wybarwienie plech cechowało się natomiast nienaturalnie jasną, bladą barwą. Wydaje się prawdopodobne, że na wyżej położonych częściach pni i w koronach drzew zachowały się mniej zniszczone płaty tego zbiorowiska.
Płaty zespołu Parmelietum caperatae spotkać można nadal w terenach podgórskich województwa śląskiego, np. na Pogórzu Śląskim, na południe od Skoczowa. Rośnie najczęściej na stopach starych dębów, w miejscach otwartych, np. na brzegu polan. Ilościowo dominującemu w nim gatunkowi, tj. Flavoparmelia caperata, towarzyszą gatunki wyższych syntaksonów: Xanthorion parietinae (Xanthoria parietina, Physcia adscendens), Physcietalia adscendentis (Evernia prunastri) i Physcietea (Hypogymnia physodes, Parmelia sulcata). Stwierdzane obecnie w województwie śląskim płaty zespołu Cetrarietum sepincolae porastają wyłącznie gałązki brzóz, zawsze ze znikomym pokrywaniem.
W województwie śląskim za wymierający uznać należy także śródlądowy bór suchy Cladonio-Pinetum (w Czerwonej liście zbiorowisk roślinnych zespołowi temu przypisano kategorię V (Parusel i in. 2012). Stanowiska tego zespołu wymieniane były z obszaru województwa śląskiego przez Michalika (1988). Fakt że mógł on występować na tym obszarze, potwierdzają również wyniki badań Wiki (1983), a także starsze dane, z leżących dalej na zachód borów sosnowych w województwie opolskim (Kuczyńska 1973). Ostatnio zespół ten opisywano z pogranicza województw śląskiego, świętokrzyskiego i łódzkiego (Wilniewczyc i in. 2009). We wcześniejszych opracowaniach dotyczących omawianego terenu (Babczyńska-Sendek i in. 1997), Cladonio-Pinetum posiadał status syntaksonu rzadkiego (R), w jego częściach – północnej i środkowej (tj. w dawnych województwach częstochowskim i katowickim). Aktualnie obserwuje się szybką recesję tego syntaksonu w Polsce (Matuszkiewicz 2007). Przetrwanie, a tym bardziej rozprzestrzenianie, zespołu Cladonio-Pinetum w województwie śląskim w obecnych warunkach środowiska przyrodniczego (przy postępującej jego eutrofizacji, głównie wskutek depozycji azotu) jest mało prawdopodobne, wyłączywszy nietrwałe fitocenozy, które mogą pojawiać się na okresowo pozbawionych okrywy roślinnej zrębach, skarpach, wydmach śródlądowych, pożarzyskach oraz innych jałowych miejscach z piaskami eolicznymi.

Narażone (V)

Do tej kategorii zaklasyfikowano 7 zespołów porostów epifitycznych: Chaenothecetum melanophaeae, Parmelietum furfuraceae, Lecanoretum subfusceae, Xanthorietum candelariae oraz epitycznych: Calaplacetum teicholytae, Candelariello mediantis-Physcietum nigricantis, Verrucario-Placynthietum nigri. Pomimo zmniejszonej presji człowieka na środowisko, polegającej na obniżeniu emisji trujących gazów i pyłów, w województwie śląskim nadal istnieje niebezpieczeństwo, że do kategorii wymierających przesuną się niezagrożone w innych częściach kraju zespoły: Parmelietum furfuraceae, Xanthorietum candelariae i kilka innych. Płaty zespołu Parmelietum furfuraceae w województwie śląskim występują głównie w terenach podgórskich. Ich skład gatunkowy jest ubogi, a dominują w nim dwa gatunki: Hypogymnia physodes i Pseudevernia furfuracea. Wszystkie znalezione płaty odpowiadają typowej postaci tego zbiorowiska. Rosną one na starszych drzewach, niekiedy pochyłych, po których pniach spływa woda pochodząca z opadów atmosferycznych. Zbiorowisko jako siedlisko preferuje drzewostany dojrzewające, niezbyt zacienione, położone z dala od dróg i pól uprawnych. Na analizowanym obszarze obecnie sporadycznie spotkać można zespół Lecanoretum subfusceae wykształcający znikomych rozmiarów płaty na gładkiej korowinie młodszych drzew liściastych. Zespół Chaenothecum melanophaeae znaleźć można w województwie śląskim głównie u podstawy pni sosen, jednak wszędzie reprezentowany jest tylko przez małe płaty. Największe zagrożenie dla tego zbiorowiska na analizowanym obszarze wiąże się z trwałym przekształceń siedlisk, np. w następstwie prowadzonych w lasach zabiegów hodowlanych. Pospolity na wielu obszarach w Polsce zespół Xanthorietum candelariae zasiedla korowinę drzew liściastych rosnących najczęściej wśród pól lub w pobliżu zabudowań wiejskich. Dobrze wykształcone płaty tego zespołu w województwie śląskim spotyka się jednak rzadko. Najczęściej są to tylko parocentymetrowej średnicy skupienia plech, znajdujące się na jednym z wielu obok rosnących forofitów. Z wapiennych skał Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej podano również następujące trzy zbiorowiska porostów: Calaplacetum teicholytae, Candelariello mediantis-Physcietum nigricantis i Verrucario-Placynthietum nigri (Nowak 1961), których stanowiska leżą w granicach województwa śląskiego.

O nieokreślonym zagrożeniu (I)

Jak wspomniano na wstępie, stopień zbadania różnorodności syntaksonomicznej porostów województwa śląskiego jest bardzo mały, stąd zrozumiała jest tak duża liczba zbiorowisk, którym nadano status „I” (o nieokreślonym zagrożeniu) – łącznie 38, tj. prawie połowa wszystkich uwzględnionych w zestawieniu (46, 9 %, por. ryc. 1). Ten niepełny stan zbadania powoduje, że prezentowana Czerwona lista powinna być traktowana raczej jako dokument wstępny.
Spośród stwierdzonych na terenie województwa zbiorowisk nie odnaleziono na przykład płatów zespołu Calicietum hyperelli, podawanego z lasów Beskidów Zachodnich (Bielczyk 1986), z kory świerków lub jodeł i jaworów. Obecnie korowina dwóch pierwszych z wymienionych forofitów w województwie śląskim prawie zupełnie pozbawiona jest pokrywy z porostów. Ten epifityczny zespół posiada duże wymagania ekologiczne: potrzebuje powietrza atmosferycznego o znacznej względnej wilgotności, miejsc osłoniętych przed bezpośrednim spływem wód opadowych, dostępu do światła. Ponieważ płaty zespołu są niepozorne i nie odznaczają się na korowinie drzew, na pniach zajmując zwykle niewielkie powierzchnie, możliwe jest jego odszukanie w wyższych położeniach na południu województwa śląskiego.
Podobnie nieznany jest status w województwie śląskim innego zbiorowiska epifitycznego: Platismatio glaucae-Ochrolechietum androgynae, które wymieniane było na przykład przez Bielczyk (1986). Prawdopodobnie możliwe jest jego odszukanie we wschodniej części Beskidu Żywieckiego, znajdującej się jednak już w województwie małopolskim.

Rzadkie (R)

Trzy epilityczne zespoły porostów: Lecideetum lucidae, Parmelietum conspersae oraz Lecideetum hydrophilae, dla terenu województwa śląskiego otrzymały status syntaksonów rzadkich. Przyczyną takiej rangi zagrożenia są ich specyficzne wymagania ekologiczne. W podobnych warunkach siedliskowych występuje również zbiorowisko Verrucarietum siliceae, czwarta spośród rzadkich na terenie województwa śląskiego jednostek. Małe, a w dodatku niezbyt częste, płaty tych zespołów spotkać można jeszcze w słabiej zmienionych partiach Beskidu Śląskiego wraz z pogórzem oraz w Beskidzie Żywieckim. Wydaje się jednak, że tylko fizyczne zniszczenie stanowisk może zagrozić egzystencji tych zbiorowisk na analizowanym terenie.

Niezagrożone (nt)

W przypadku zaledwie 15 zbiorowisk porostów nie zachodzą obawy odnośnie szans ich przetrwania w województwie śląskim. Część z nich wykazuje nawet tendencje do zwiększania swojej frekwencji, na przykład Caloplacetum citrinae, a być może także Physcietum adscendentis.
Występowanie zespołu Physcietum adscendentis, nie jest wprawdzie zagrożone w województwie śląskim, jednak trudno określić jakie jest jego współczesne rozpowszechnienie na tym obszarze. Nierzadko tworzy bowiem zubożałe gatunkowo fitocenozy. Płaty tego zbiorowiska rozwijają się na najlepiej oświetlonych partiach pni drzew liściastych, zwykle przy mniej uczęszczanych drogach i na obrzeżach wsi. Jednak tylko w miejscach o większej wilgotności powietrza można odnaleźć plechy Physcia adscendens (i innych gatunków z rodzaju Physcia) z wykształconymi owocnikami. Zespół Psoretum ostreatae spotykany jest często w borach sosnowych, w miejscach dobrze oświetlonych i raczej suchych. W skład zespołu wchodzi niewiele gatunków porostów. Najliczniej wykształcone są plechy Hypocenomyce scalaris, ale znaczny udział mają również Lecanora conizaeoides i Lepraria spp. Zespół Lecanoretum conizaeoidis do niedawna można było uważać za najpospolitsze zbiorowisko w województwie śląskim. Obecnie, wraz z bardzo wyraźną poprawą warunków aerosanitarnych w tym regionie, przewidywać należy jego ustępowanie w wielu miejscach i na wielu typach substratów.
W wielu miejscach, na obrzeżach borów suchych i świeżych, spotkać można zbiorowiska murawowe z porostami. Stanowiska zespołów związku Corynephorion canescentis znane są z północnej części województwa, z okolic nad Wartą i Pilicą (Babczyńska 1978, Czyżewska 1986, Wilniewczyc i in. 2009).

Zalecenia w zakresie badań i ochrony

Dla ochrony zbiorowisk porostów rekomendowane są wszystkie metody ochrony stosowane w przypadku samych gatunków, a w szczególności ochrona siedlisk, polegająca na pozostawianiu starych drzew, zaniechaniu rębni zupełnych i zwiększaniu różnorodności gatunkowej lasów. Niekiedy zachodzi potrzeba realizowania działań służących zabezpieczeniu innych siedlisk, np. polegających na wycinaniu drzew i krzewów ocieniających murawy i wychodnie skalne. Niezbędne jest zabezpieczenie powierzchni skał przed nadmierną penetracją i zadeptywaniem porastających je plech porostów. W przypadku zespołu Cladonio-Pinetum można podjąć się próby jego restytucji w niektórych miejscach, polegającej na usuwaniu ściółki i części roślin zielnych w wyznaczonych, najsuchszych partiach borów suchych.
Ze względu na niedostateczny stan zbadania różnorodności syntaksonomicznej zbiorowisk porostów w województwie śląskim, należy zintensyfikować badania terenowe. Plechy porostów należy zbierać tylko w ilościach niezbędnych do ich identyfikacji. Możliwie najwięcej oznaczeń należy dokonywać „in situ”, korzystając z przenośnych zestawów odczynników. Tylko w ten sposób możliwe będzie dokonanie rzetelnej oceny faktycznego stanu zagrożenia zbiorowisk porostów województwa.

Lista zagrożonych zbiorowisk porostów (i zbiorowisk roślinnych, w których tworzeniu porosty mają duże znaczenie)

Patrz: publikacja źródłowa.

 

* Wykaz cytowanych publikacji odnaleźć można w poniższej publikacji źródłowej (rozdział Źródła informacji s.84).

Tekst opracowano na podstawie publikacji: Leśniański G. 2012. Czerwona lista zbiorowisk porostów województwa śląskiego.[w:] J. B. Parusel (red.). Czerwone listy zbiorowisk roślinnych, mszaków i porostów województwa śląskiego. Raporty Opinie 6.3: 71-85. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

pdf PDF Leśniański G. 2012. Czerwona lista zbiorowisk porostów województwa śląskiego.[w:] J. B. Parusel (red.). Czerwone listy zbiorowisk roślinnych, mszaków i porostów województwa śląskiego. Raporty Opinie 6.3: 71-85. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.
Pin It

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr Jerzy B. Parusel

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Śląskiego.

      logo CDPGS small logo slaskie kolorowe rgb

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Zapisując się do newslettera zgadzasz się na postanowienia zawarte w naszej Polityce prywatności. Po zapisaniu prześlemy e-mail potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy