zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Hałdy

W ujęciu encyklopedycznym hałda to usypisko (zwałowisko) nieużytecznej skały płonnej lub innych odpadów, pochodzących z kopalń, hut, elektrowni i innych zakładów przemysłowych. Słowo to jednak najczęściej kojarzy się ze zwałowiskiem odpadów pogórniczych, usytuowanym na terenie kopalni lub w jej pobliżu, rzadziej z odpadami pohutniczymi, pochodzącymi z procesu przetwórstwa rudonośnych skał.

Hałdy to charakterystyczne elementy krajobrazu ekologicznego i kulturowego województwa śląskiego, zwłaszcza na obszarze Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Są one przedmiotem zainteresowania nauki i przemysłu oraz kultury i sztuki. Dziedziny te ukazują różnorodność cech i właściwości oraz problemów tego wytworu ludzkiej pracy.

Zwałowiska odpadów pogórniczych, powiększające się corocznie, stanowią duże zagrożenie dla środowiska przyrodniczego. Odpady te powodują zanieczyszczenie wód powierzchniowych i głębinowych oraz wtórne zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego. Składowane odpady wywołują zmiany geomechaniczne powierzchni ziemi. Nieużytki pochodzenia górniczego są formami nie tylko szpecącymi krajobraz, ale także uciążliwymi i szkodliwymi dla zdrowia ludzi wokół nich mieszkających. Składowanie odpadów górniczych zaburza równowagę ekologiczną i powoduje zmiany w strukturze i funkcjonowaniu krajobrazu. Wyniszczeniu lub degradacji podlegają elementy przyrody nieożywionej (powietrze atmosferyczne, stosunki wodne i jakość wód, gleby, rzeźba terenu) oraz ożywionej (gatunki roślin i zwierząt oraz ich zbiorowiska).

Zwałowiska odpadów pogórniczych stwarzają także nową szansę dla przyrody, stając się swoistymi laboratoriami naukowymi. Powstające antropogeniczne układy siedliskowe, wykorzystywane są przez gatunki rodzime jako wtórne refugia ich występowania i rozprzestrzeniania się. Szczególne warunki ekologiczne umożliwiają osiedlanie się gatunków solniskowych, kserotermicznych i wodnych, w tym rzadkich i chronionych. Antropogeniczne układy siedliskowe obszarów górniczych mogą w wyniku sukcesji ekologicznej stać się, po pewnym czasie, interesującymi i cennymi układami przyrodniczymi (na przykład „Żabie Doły”). W przypadku braku skażeń, układy te są wartościowymi fragmentami przestrzeni przyrodniczej, godnymi ochrony konserwatorskiej.

Dotychczas stwierdzono na zwałach skały płonnej ponad 300 gatunków roślin naczyniowych, w większości rodzimych, 45 gatunków grzybów kapeluszowych, 16 gatunków mszaków. Badania fitosocjologiczne roślinności zwałowisk odpadów górniczych wykazały, że najpospolitsze zbiorowiska tworzą tam: podbiał pospolity Tussilago farfara, trzcinnik piaskowy Calamagrostis epigeios, nawłoć późna Solidago serotina, bylica pospolita Artemisia vulgaris. Flora i roślinność zwałowisk jest swoista i w niewielkim stopniu podobna do flory i roślinności terenów otaczających.

Nieliczne są dane o faunie zwałowisk skały płonnej. Na siedliskach tych stwierdzono występowanie 138 gatunków pająków, w tym pięciu bardzo rzadkich i jednego nowego dla fauny Polski. Miejsca te okazały się także siedliskami życia dla 108 gatunków roztoczy z rzędu Mesostigmata. Odnaleziono tu kilka nowych i rzadkich dla Polski gatunków roztoczy z rzędu Gamasida. Na hałdach różnego typu stwierdzono ponad 200 gatunków mechowców (Acari, Oribatei), w tym jeden nowy dla nauki i 32 nowe dla Polski oraz 43 nowe dla Górnego Śląska. Na zwałowiskach odpadów węglowych odłowiono 70 gatunków mszyc (Homoptera, Aphidodea). Bezkręgowa fauna glebowa reprezentowana jest ponadto przez nicienie (Nematodes), pareczniki (Chilopoda), owady bezskrzydłe (Collembola, Protura) oraz inne gatunki owadów skrzydlatych.

Gospodarowanie na powierzchni przywęglową skałą płonną regulowane jest aktami prawnymi, które traktując jej składowanie jako szkodę w środowisku, nakazują przywrócenie danego miejsca do stanu właściwego. Odbywa się to poprzez rekultywację, czyli nadanie lub przywrócenie gruntom zdegradowanym lub zdewastowanym wartości użytkowych lub przyrodniczych, przez właściwe ukształtowanie rzeźby terenu, poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych, uregulowanie stosunków wodnych, odtworzenie gleby, umocnienie skarp oraz odbudowa lub budowa niezbędnych dróg. Proces rekultywacji dzieli się na dwa etapy technologiczne: rekultywacji technicznej i rekultywacji szczegółowej (biologicznej). Zakres rekultywacji biologicznej uzależniony jest od przyjętego kierunku zagospodarowania składowisk skały płonnej. Wyróżnia się następujące kierunki zagospodarowania: rolny, leśny, wodny, komunalny i przejściowy. Składowana skała płonna jest rekultywowana biologicznie metodami zadarnienia i zadrzewienia.

Ale hałda to nie tylko składowisko odpadów poprzemysłowych. Jest ona także charakterystycznym elementem kulturowym, pozostającym w harmonii i ścisłym związku przestrzennym z szybami kopalnianymi i familokami. Możemy więc mówić o hałdzie literackiej, filmowej i malarskiej. Ta „góra trudu”, nazywana też ikoną Śląska lub alegorią śląskości, znika jednak powoli z krajobrazu i świadomości mieszkańców tego regionu – rozbierana do budowy dróg i autostrad, rekultywowana dla pełnienia współcześnie pożądanych funkcji. Zastępowana jest dziś hałdą – śmieci!

Hałdy powinny być obiektem powszechnej edukacji ekologicznej społeczeństwa w skali lokalnej i regionalnej. Skała płonna zawiera w sobie bowiem szeroki zakres wątków dydaktycznych – od przeszłości geologicznej Ziemi, poprzez historię górnictwa, po współczesne problemy egzystencji i jakości życia człowieka oraz ochrony biosfery Ziemi.

halda-fryderyk-tg-ksokol jaworzna-h-sodowa-ksokol zabie-doly-ksokol
 Hałda popłuczkowa kopalni "Fryderyk"
w Tarnowskich Górach

Fot. K. Sokół

 Powierzchnia Hałdy Sodowej w Jaworznie -
- siedlisko chronionych gatunków roślin

Fot. K. Sokół

 Hałda na której składowane są odpady poflotacyjne -
- zespół przyrodniczo-krajobrazowy "Żabie Doły" w Bytomiu

Fot. K. Sokół

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr Jerzy B. Parusel

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Śląskiego.

      logo CDPGS small logo slaskie kolorowe rgb

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Zapisując się do newslettera zgadzasz się na postanowienia zawarte w naszej Polityce prywatności. Po zapisaniu prześlemy e-mail potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2020 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by PF / FreshSeo
sponsorzy


Na naszej stronie internetowej używamy plików cookie. Niektóre z nich są niezbędne dla funkcjonowania strony, inne pomagają nam w ulepszaniu tej strony i doświadczeń użytkownika (Tracking Cookies). Możesz sam zdecydować, czy chcesz zezwolić na pliki cookie. Należy pamiętać, że w przypadku odrzucenia, nie wszystkie funkcje strony mogą być dostępne.