zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Flora i fauna zbiorników wodnych w nieckach osiadania

Przemysł wydobywczy jest tym rodzajem działalności gospodarczej, który wywołuje daleko idące modyfikacje środowiska przyrodniczego. Jednym z rezultatów tych zmian jest wykształcanie się nowych siedlisk w miejscach, gdzie wcześniej nie występowały naturalne warunki do ich powstania. Przykładem zbiorników antropogenicznych, tworzących się w wyniku podziemnej eksploatacji węgla kamiennego lub rud cynk i ołowiu, są zbiorniki w nieckach osiadania. Zbiorniki te powstają w wyniku ciągłej deformacji terenu nad polem eksploatacyjnym, czego efektem jest tworzenie stosunkowo płytkiego zagłębienia terenu, które w odpowiednich warunkach może zostać wypełnione wodą. Dzięki temu tworzą się niezwykle interesujące z przyrodniczego punktu widzenia nisze, zasiedlane przez liczne gatunki roślin i zwierząt.

Zbiorniki powstałe w nieckach osiadań charakteryzują się łagodnymi brzegami, co umożliwia kształtowanie się roślinności zarówno w strefie przybrzeżnej zbiornika jak i na jego brzegu. Rośliny, w zależności od panujących warunków świetlnych, występują, często licznie, także w strefie otwartej toni wodnej. Zbiornik wodny, o określonych parametrach fizyko-chemicznych zgromadzonej wody i osadów dennych, powstający w obrębie określonego typu ekosystemu staje się „wyspą środowiskową”, w obrębie której panują odmienne warunki siedliskowe w porównaniu do terenów otaczających. Powstały zbiornik wpływa ponadto na florę i faunę w jego sąsiedztwie, tj. w utworzonej strefie ekotonowej.

Ze względu na warunki hydrologiczne – przepływ wód przez zbiornik lub jego brak, ukształtowanie misy zbiornika, typ dna, przejrzystość wody, fizyko-chemiczne właściwości wód oraz ekosystemy otaczające zbiornik, każdy obiekt jest nieco inny pod względem występujących tu przedstawicieli świta roślin i zwierząt. Można jednak wyróżnić grupę gatunków najczęściej spotykanych w obrębie zbiorników powstających w nieckach osiadania jak i ich otoczeniu.

Grupę roślin trwale związanych ze środowiskiem wodnym, swobodnie unoszących się w wodzie, w obrębie zbiorników powstałych w nieckach osiadania, reprezentują najczęściej gatunki rzęs: rzęsa drobna  Lemna minor, rzęsa garbata Lemna gibba i rzęsa trójrowkowa Lemna trisulca. Występuje tu ponadto spirodela wielokorzeniowa Spirodela polyrhiza oraz pływający wątrobowiec – wgłębka wodna Riccia fluitans. Gatunkiem o liściach zanurzonych, masowo występującym w zbiornikach antropogenicznych jest rdestnica kędzierzawa Potamogeton crispus. Głównie w strefie przybrzeżnej rośnie natomiast rdestnica połyskująca Potamogeton lucens. Często w zbiornikach o stosunkowo średniej przejrzystości wody masowo występuje rdestnica pływająca Potamogeton natans, a w strefie przydennej – glony m.in. Nitella mucronata. Płytkie zbiorniki powstające w nieckach osiadania zasiedlane są przez przedstawicieli gatunków prawnie chronionych, jak na przykład pływacz pospolity Urticularia vulgaris, oraz objętych częściową ochroną gatunkową, takich jak grzybienie białe Nymphea alba i grążel żółty Nuphar luteum. Gatunkami unoszącymi się w wodach niecek osiadania są: moczarka kanadyjska Elodea canadensis i wywłócznik kłosowy Myriophylum spicatum. Zbiorniki o wodach zasolonych zasiedlają: jezierza morska Najas marina oraz odnotowana dotychczas zaledwie dwukrotnie – rupia morska Ruppia maritima. Włosienicznik wodny Batrachium aquatile, zwany potocznie jaskrem wodnym, porasta znaczne powierzchnie płytkiego dna zbiorników i ich brzegów, eliminując inne gatunki roślin. Przykładem rośliny wytwarzającej dwie formy: wodną i ziemną jest rdest ziemnowodny Polygonum amphibium. Gatunkiem tworzącym pasy szuwarów najdalej wysuniętych w głąb toni wodnej, do głębokości 1,5 m, jest oczeret jeziorny Schoenoplectus lacustris. Zbiorowiska roślinne, kształtujące się w obrębie zbiorników w nieckach osiadania, jak również w ich sąsiedztwie w porównaniu do zbiorników o charakterze naturalnym, są zazwyczaj fragmentarycznie wykształcone i tworzą złożoną mozaikę. Na brzegach zbiorników tam, gdzie stagnuje woda, wykształcają się zbiorowiska o charakterze torfowiskowym z roślinnością bagienną, którym fizjonomię nadaje wełnianka wąskolistna Eriophorum angustifolium. Zbiorowiska szuwarów nad zbiornikami powstałymi w nieckach osiadania, budują głównie rośliny, które przystosowały się do zmieniającego się, nie tylko sezonowo, poziomu wody. Brzegi zbiorników, w zależności od ich ukształtowania, porastają najczęściej trzcina pospolita Phragmites australis, pałka szerokolistna Typha latifolia i pałka wąskolistna Typha angustifolia. Występują tu ponadto manna mielec Glyceria maxima, jeżogłówka gałęzista Sparganium erectum, żabieniec babka wodna Alisma plantago-aquatica, łączeń baldaszkowy Butomus umbellatus oraz ponikło błotne Eleocharis palustris, sit rozpierzchły Juncus effusus i kosaciec żółty Iris pseudoacorus. Gatunki występujące w najbliższym sąsiedztwie zbiornika to głównie rośliny charakteryzujące się rozmnażaniem wegetatywnym – przez przyrost kłączy, nierzadko przyczyniają się do zarastania zbiorników.

Zwierzętami najłatwiej dostrzeganymi na tafli wody są ptaki. Do najpospolitszych należą: łyska Fulica atra, krzyżówka Anas platyrhynchos, czernica Aythya fuligula, głowienka A. ferina, łabędź niemy Cygnus olor oraz śmieszka Larus ridibundus. Bogata roślinność szuwarowa niektórych zbiorników stanowi schronienie dla kokoszki Gallinula chloropus, wodnika Rallus aquaticus, bączka Ixobrychus minutus i bąka Botaurus stellaris. Większe akweny, umożliwiające nurkowanie w poszukiwaniu pokarmu, są miejscem występowania perkoza dwuczubego Podiceps cristatus. Perkozy w tego typu zbiornikach reprezentują również zausznik P. nigricollis i perkozek P. ruficollis. Trzcinowiska i szuwary pałkowe tworzą siedliska dla ptaków wróblowatych: trzciniaka Acrocephalus arudinaceus, trzcinniczka A. scirpaceus, rokitniczki A. schoenobaenus, łozówki A. palustris i potrzosa Emberiza schoeniclus. Na nadbrzeżnych drzewach gniazduje remiz Remiz pendulinus. Ptaki wykorzystują zbiorniki wodne jako miejsca gniazdowania i żerowania. Część ptaków zatrzymuje się na zbiornikach w czasie wiosennych i jesiennych migracji, wykorzystując zbiorniki jako przystanki pośrednie. Miejscem zimowania pozostają jedynie te zbiorniki w nieckach osiadania, które nie zamarzają. Ssaki korzystające z wodnych siedlisk zbiorników w nieckach osiadania to karczownik Arvicola terrestris i piżmak Ondatra zibethicus. Zbiorniki, charakteryzujące się otwartym lustrem wody, niejednokrotnie są wodopojem i miejscem żerowania dla nietoperzy. Zbiorniki antropogeniczne zapewniają możliwość przetrwania zwierzętom, dla których woda jest warunkiem koniecznym do rozrodu. Płazy korzystają zarówno z małych oczek wodnych, jak również z przybrzeżnych, wypłyconych stref dużych akwenów. Pospolitymi w zbiornikach w nieckach osiadania są: ropucha szara Bufo bufo, żaba trawna Rana temporaria, żaba wodna R. esculenta i żaba jeziorkowa R. lessonae. Płazy te obserwować można gdy pływają w wodzie, jak również w czasie ich wygrzewania się na brzegu zbiorników. Równie często występuje rzekotka drzewna Hyla arborea – płaz przystosowany do wspinania się na roślinność nadbrzeżną. Tylko niektóre zbiorniki stanowią miejsce życia dla ropuchy zielonej B. viridis, żaby moczarowej R. arvalis i żaby śmieszki R. ridibunda. Nieczęsto spotkać można również grzebiuszkę ziemną Pelobates fuscus zdolną do zakopywania się w ziemi oraz kumaka nizinnego Bombina bombina, który nigdy nie przesiaduje na brzegu, a pływając w wodzie charakterystycznie „kumka”, zwłaszcza w ciepłe słoneczne dni. Wśród pędów roślin wodnych i liści drzew opadłych na dno zbiorników pływają traszka zwyczajna Triturus vulgaris oraz, rzadziej występująca, traszka grzebieniasta T. cristatus. Przybrzeżne części zbiorników penetruje przedstawiciel gadów – zaskroniec Natrix natrix, korzystający z dostępnego tu pokarmu. Znaczna część zbiorników w nieckach osiadania jest pod opieką Polskiego Związku Wędkarskiego lub innych stowarzyszeń wędkarskich. Wskutek zarybiania w omawianych zbiornikach występują między innymi: kiełb Gobio gobio, płoć Rutilus rutilus, lin Tinca tinca, leszcz Abramis brama, karp Cyprinus carpio, karaś Carassius carassius, okoń Parca fluviatilis, szczupak Esox lucius, sandacz Stizostedion lucioperca oraz amur biały Ctenopharyngodon idella. Zbiorniki w nieckach osiadania stanowią miejsce życia licznych bezkręgowców. Zwierzęta te występują w zbiornikach wodnych skupiskowo. Korzystne mikrohabitaty tworzy roślinność wodna, zapewniająca pokarm, schronienie i miejsce składania kokonów jajowych. Z dnem związana jest liczna grupa organizmów bentosowych. Należą do niej skąposzczety, a zwłaszcza rureczniki Tubifex sp., mogące występować w dużych ilościach wśród osadów dennych. Twarde podłoże dna zbiorników oraz zanurzonych przedmiotów umożliwia sprawne poruszanie się pijawkom. Do najczęściej spotykanych w zbiornikach w nieckach osiadania należą: Helobdella stagnalis i Erpobdella octooculata. Ślimaki wodne najpowszechniej zasiedlające zbiorniki w nieckach osiadania to: błotniarka stawowa Lymnaea stagnalis, błotniarka jajowata Radix baltica, błotniarka uszata R. auricularia, zatoczek rogowy Planorbarius corneus, zatoczek pospolity Planorbis planorbis, zatoczek białawy Gyraulus albus i zatoczek malutki G. crista. Pojawiają się również gatunki obce w faunie kraju: występująca masowo wodożytka nowozelandzka Potamopyrgus antipodarum oraz rozdętka zaostrzona Physella acuta i Ferrissia clessiniana. Małże zbiorników w nieckach osiadania to szczeżuja pospolita Anodonta anatina i szczeżuja wielka A. cygnea oraz niewielkich rozmiarów: gałeczka rogowa Sphaerium corneum, kruszynka delikatna Musculim lacustre i groszkówka pospolita Pisidium casertanum. Proporcjonalnie do liczebności grupy, stawonogi w zbiornikach w nieckach osiadania stanowią bogatą grupę. Owady zasiedlają zarówno wody zbiorników, jak również – już jako postaci zdolne do lotu – ich najbliższe otoczenie. Larwy ważek prowadzą drapieżny tryb życia w wodzie, natomiast pięknie ubarwione imago latają ponad wodą i przysiadają na roślinach wodno-błotnych. Do ważek często spotykanych w zbiornikach w nieckach osiadania należą: pałątka pospolita Lestes sponsa, nimfa stawowa Enallagma cyathigerum, łątka dzieweczka Coenagrion puella, tężnica wytworna Ischnura pumilio, żagnica wielka A. grandis, lecicha pospolita Orthetrum cancellatum i szablak krwisty Sympetrum sanguineum. Podobnie część chrząszczy prowadzi życie dwuśrodowiskowe. Przykładem chrząszczy, które dorosłe życia spędzają w wodach są: pływak żółtobrzeżek Dytiscus marginalis, flisak Haliplus sp. i kałużnica Hydrophilus sp. Do pluskwiaków różnoskrzydłych zasiedlających antropogeniczne siedliska wodne należą między innymi: płoszczyca szara Nepa cinerea, żyrtwa Ilyocoris cimicoides, pianówka Plea minutissima oraz wioślak Corixa sp. Liczne są larwy jętek, dwuskrzydłych i komarowatych, a rzadziej obecne bywają larwy chruścików oraz motyli. Stawonogi spotykane w wodach niecek osiadania to także ośliczka Asellus aquaticus i pająk topik Argyroneta aquatica. Wielu mieszkańców zbiorników w nieckach osiadania – wszystkie płazy, większość ptaków, jak również przedstawiciele pozostałych grup zwierząt – podlega prawnej ochronie gatunkowej. Zwierzęta opisywanych zbiorników ujęto w Czerwonych Księgach i Listach, a także Dyrektywie Ptasiej i Siedliskowej.

Zbiorniki w nieckach osiadania, podobnie jak i inne zbiorniki antropogeniczne powstałe na terenach ubogich w naturalne środowiska wodne, stanowią ostoje organizmów wodnych, nierzadko cennych i zagrożonych przedstawicieli flory i fauny. Wraz z upływem czasu i kolejnymi etapami osiadania terenu, zbiorniki te kolonizowane są przez kolejne gatunki. Zachodzący proces sukcesji sprawia, że obszary dawnego lądu stopniowo upodabniają się do naturalnych jezior. Kolejnych mieszkańców niecek osiadania łączą zależności ekologiczne, zgodnie z którymi wszystkie rośliny i zwierzęta pełnią istotną rolę w przyrodzie. Wielu mieszkańców tych zbiorników podlega prawnej ochronie gatunkowej. Pozostawienie, bez znacznej ingerencji człowieka, zbiorników powstałych w nieckach osiadania przyczynia się do powstawania nowych ekosystemów, ale gatunkowo zbliżonych do naturalnie istniejących, pozwala na rozwój trwałych i cennych biocenoz związanych ze środowiskiem wodnym, co ma duży i korzystny wpływ na alternatywne zagospodarowanie obszarów szkód górniczych. Przyroda stosunkowo łatwo dostosowuje się do nowych warunków środowiskowych i w końcowym rozrachunku okazuje się, że powstanie zbiorników antropogenicznych przyczynia się do większego zróżnicowania gatunkowego, biocenotycznego i krajobrazowego na tych terenach. Szczególnie na obszarach mało zasobnych w wody powierzchniowe, okazuje się być zjawiskiem pozytywnym. Tymczasem, zbiorniki te traktowane są obecnie jako szkody górnicze i naprawiane w procesie rekultywacji technicznej, najczęściej przez zasypywanie skałą płonną. Odzyskane tereny lądowe zwykle są obsadzane sosną i z założenia mają stać się lasami użytkowanymi gospodarczo.

Zbiorniki powstałe w nieckach osiadania powszechnie występują w naszym krajobrazie. Ich znaczna liczba, duże zagęszczenie, jak i powstanie wskutek niezamierzonej działalności człowieka nie mogą być powodem, dla którym mielibyśmy te zbiorniki traktować jako nieistotny i kolidujący z otoczeniem element środowiska województwa śląskiego. Należy zadbać, aby warunki siedliskowe zbiorników w nieckach osiadania umożliwiały zasiedlanie ich przez rośliny i zwierzęta. W zamian za to możemy podziwiać cenną przyrodę „wysp środowiskowych” jakimi są zbiorniki powstałe w nieckach osiadań zarówno na terenach lasów, terenów otwartych czy w bezpośrednim sąsiedztwie osiedli mieszkaniowych.

krzyzowka
Krzyżówka
Fot. K. Sokół 
czernica-zabied-ksokol
Czernica
Fot. K. Sokół 
perkoz-dwu-ksokol
Perkoz dwuczuby
Fot. K. Sokół
 zausznik
Zausznik
Fot. K. Sokół
 labedz_n
Łabędź niemy
Fot. K. Sokół
 smieszka-zabied-ksokol
Śmieszka
Fot. K. Sokół

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr Jerzy B. Parusel

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Śląskiego.

      logo CDPGS small logo slaskie kolorowe rgb

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Zapisując się do newslettera zgadzasz się na postanowienia zawarte w naszej Polityce prywatności. Po zapisaniu prześlemy e-mail potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2020 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by PF / FreshSeo
sponsorzy

Pliki cookie ułatwiają świadczenie naszych usług. Korzystając z naszych usług, zgadzasz się, że używamy plików cookie.