zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Ochrona ex situ żubra Bison bonasus w Polsce

Projekt "Ochrona ex situ żubra Bison bonasus w Polsce" realizowany jest przez Katedrę Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Uczestniczą w nim również: Nadleśnictwo Kobiór, Nadleśnictwo Niepołomice, Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie oraz Stowarzyszenie Miłośników Żubrów.

Projekt ma na celu utrzymanie istniejących oraz tworzenie nowych stad żubrów w niewoli, które stanowią rezerwy genetyczne gatunku. Uczestniczące w projekcie jednostki zmierzają również do poprawy warunków bytowania zwierząt przetrzymywanych w niewoli. Ponadto, w ramach projektu monitoruje się stan zdrowia żubrów, a także bada populację pod względem genetycznym. Wszystkie te działania dotyczą ochrony ex situ, czyli ochrony poza miejscem naturalnego występowania – w tym przypadku ochrony żubra w specjalnych ośrodkach hodowlanych lub ogrodach zoologicznych. Dodatkowo, aby te działania dały pozytywne skutki również dla populacji żyjących na wolności, prowadzi się wymianę osobników między stadami i zasilanie stad wolno żyjących osobnikami z niewoli.

Projekt realizowany jest od 2010 roku i potrwa do roku 2013. Jego wartość to ponad 7 mln zł. Główne źródło finansowania projektu to Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (środki w ramach programu Infrastruktura i Środowisko), a w mniejszym stopniu Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Aby zrozumieć dlaczego tak duże kwoty przeznacza się na ochronę żubra oraz dlaczego działania w tej materii podejmowane są na tak szeroką skalę należy przyjrzeć się historii tego gatunku. Pierwotnie żubr zamieszkiwał rozległe tereny leśne Europy i częściowo Azji. Wyróżniono trzy podgatunki: żubra nizinnego, kaukaskiego oraz węgierskiego. Później zasięg gatunku zaczął się drastycznie zmniejszać. W Anglii żubry występowały do VI w., w Szwecji - do XII w., a we Francji - do XV w. W XVII w. wyginął podgatunek węgierski. Stosunkowo niedawno, bo na początku XX w. z gór Kaukazu zniknęły dzikie populacje tamtejszego podgatunku. W średniowiecznej Polsce żubry przetrwały w rozległych puszczach. Od XI w. chroniono je jako królewską zwierzynę łowną. W połowie XIX w. w Puszczy Białowieskiej żyło 1878 osobników. Później sytuacja uległa drastycznemu pogorszeniu, a dramatyczny spadek liczebności żubra przypieczętowała I Wojna Światowa, w czasie której różne armie bytujące na tych terenach polowały na puszczańskie zwierzęta. W 1919 r. ostatnie wolne stado żubrów nizinnych w Puszczy Białowieskiej przestało istnieć.

W tym momencie zaznacza się ogromna rola ochrony ex situ tego gatunku. Jedyne ocalałe żubry żyły w ogrodach zoologicznych i zwierzyńcach. W 1923 r. polski przyrodnik Jan Sztolcman na Kongresie Ochrony Przyrody w Paryżu zaapelował o utworzenie międzynarodowej organizacji dla ochrony żubra. W efekcie powstało międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra. Przeprowadzona wówczas inwentaryzacja wykazała, że w niewoli żyły 54 osobniki o znanym pochodzeniu. Zostały one wpisane do nowo założonej Księgi Rodowodowej, w której nadal rejestrowane są wszystkie nowo narodzone żubry. Wspomniane 54 osobniki dały początek dzisiejszym hodowlom i stadom, które żyją na wolności.

Dzisiaj sytuacja żubra jest już znacznie lepsza, jednak nadal pozostaje on gatunkiem zagrożonym wyginięciem, zgodnie z ustaleniami Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody, która nadała mu status VU (gatunek narażony). W dalszym ciągu potrzebna jest jego aktywna ochrona. Projekt "Ochrona ex situ żubra Bison bonasus w Polsce" jest jedną z odpowiedzi na tą potrzebę.

Monitoring genetyczny gatunku, prowadzony w ramach programu, jest szczególnie ważny ze względu na niewielką liczbę osobników, które dały początek dzisiejszej populacji. Analiza rodowodów współczesnych żubrów wykazała, że wyjściowo wszystkie osobniki pochodzą od grupy zaledwie 12 żubrów (11 żubrów nizinnych, 1 z podgatunku kaukaskiego). Od nich wyprowadzono dwie linie: białowiesko-kaukaską oraz białowieską (czysta linia nizinna). Sytuacja linii nizinnej jest szczególnie niekorzystna, gdyż niemal cała populacja wywodzi się od Planty i Plebejera - pary żubrów z hodowli pszczyńskiej.

Ze względu na powyższe, pula genowa żubrów (suma wszystkich genów jakie występują u osobników populacji) jest bardzo ograniczona. W związku z tym populacja żubrów charakteryzuje się wysokim poziomem inbredu (rozmnażanie osobników blisko spokrewnionych). Ma to wiele niekorzystnych konsekwencji. Potomstwo par blisko spokrewnionych jest zwykle słabsze i podatniejsze na różne patogeny, takie jak pasożyty. Co więcej, jako że geny osobników spokrewnionych są w znacznej części jednakowe, u potomstwa wzrasta homozygotyczność i znacznie częściej ujawniają się różne choroby genetyczne. Monitoring genetyczny pomaga wskazać najmniej spokrewnione (najbardziej różne pod względem genetycznym) osobniki i uzyskiwać zdrowsze potomstwo. Projekt zakłada przewożenie żubrów pomiędzy ośrodkami, a także wzmacnianie populacji dziko żyjącej w Bieszczadach osobnikami sprowadzanymi z zagranicy. Dzięki temu możliwa jest skuteczna koordynacja wymiany osobników między stadami (zarówno tymi żyjącymi na wolności, jak i utrzymywanymi w niewoli). W ramach projektu planowane jest stworzenie Banku Genów Żubra, aby skutecznie chronić różnorodność genową gatunku. W niskich temperaturach przechowywane będzie DNA żubra oraz kriokonserwowane nasienie samców.

Obecnie większość żubrów hodowanych w niewoli żyje w czterech Ośrodkach Hodowli Żubrów zlokalizowanych w Pszczynie, Białowieży, Smardewicach i Niepołomicach, a także w dwóch zagrodach pokazowych: w Gołuchowie i Międzyzdrojach. Projekt przewiduje utworzenie nowego stada w województwie lubuskim. Warto wspomnieć tu szerzej o Ośrodku z Pszczyny zlokalizowanym w województwie śląskim. Większość populacji linii nizinnej wywodzi się od pary pszczyńskich żubrów: Planty i Plebejera. Ich potomek - byk Plisch wniósł ogromny wkład w odtworzenie stada białowieskiego. Jego potomstwo w tym stadzie liczyło 48 osobników. Początki pszczyńskiej hodowli sięgają 1865 roku, kiedy to car rosyjski Aleksander II przekazał ówczesnemu właścicielowi tutejszych lasów Janowi Henrykowi XI Hochbergowi 4 żubry z Puszczy Białowieskiej. W 1948 utworzono Rezerwat Hodowli Żubrów. Obecnie żubry chronione są w rezerwacie "Żubrowisko", przy którym funkcjonuje ośrodek edukacji ekologicznej. Popularyzacja wiedzy o żubrach i budowanie pozytywnego stosunku ludzi do tych zwierząt to kolejny cel projektu "Ochrona ex situ żubra Bison bonasus w Polsce".

Pozostaje mieć nadzieję, że wysiłki podejmowane w celu ochrony żubra pozwolą temu niegdyś niemal wymarłemu gatunkowi na stałe wrócić do krajobrazu naszych lasów, jako zwierzęciu niezagrożonemu, którego populacja jest stabilna.

Więcej informacji znaleźć można na stronie projektu: http://www.projektexsitu.sggw.pl/

Materiał strony opracowano 16 kwietnia 2012 r. na podstawie: Strucka E. „Ochrona ex situ żubra Bison bonasus w Polsce" http://www.projektexsitu.sggw.pl/. Autor opracowania: K. Sokół.

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr Jerzy B. Parusel

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Śląskiego.

      logo CDPGS small logo slaskie kolorowe rgb

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Zapisując się do newslettera zgadzasz się na postanowienia zawarte w naszej Polityce prywatności. Po zapisaniu prześlemy e-mail potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2020 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by PF / FreshSeo
sponsorzy


Na naszej stronie internetowej używamy plików cookie. Niektóre z nich są niezbędne dla funkcjonowania strony, inne pomagają nam w ulepszaniu tej strony i doświadczeń użytkownika (Tracking Cookies). Możesz sam zdecydować, czy chcesz zezwolić na pliki cookie. Należy pamiętać, że w przypadku odrzucenia, nie wszystkie funkcje strony mogą być dostępne.