zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Parki zabytkowe

Parki zabytkowe to przestrzeń zakomponowana zielenią wraz z całą infrastrukturą. Tworzone w ramach zamkniętych okresów historycznych (od gotyku po manieryzm modernistyczny) zgodnie z obowiązującymi w tym czasie zasadami filozoficznymi i formalnymi. Nazwa została wprowadzona we francuskiej sztuce ogrodowej XVII i XVIII w. na oznaczenie naturalnych partii regularnego ogrodu i została przyjęta dla określenie ogrodów krajobrazowych w Anglii, a następnie w całej Europie. Od połowy XIX w. termin ten rozszerzono na różne założenia ogrodowe o dużych rozmiarach, niezależnie od ich formy przestrzennej oraz właściwości powiązań z otaczającym krajobrazem. Parki zabytkowe są w Polsce objęte ochroną prawną, przez wpisanie do rejestru zabytków lub rejestru pomników przyrody.

W Polsce zewidencjonowano do tej pory 9.249 zabytkowych parków o łącznym obszarze 50.354,65 ha. W województwie śląskim znajduje się 421 parków liczących 3.696,80 ha, co stanowi 4.55 % liczby i 7,34 % powierzchni ogólnej założeń parkowych w kraju. Porównując z innymi województwami zauważamy, że wyraźnie przodujemy w tym względzie wbrew ogólnie panującemu przekonaniu o niewielkim zazielenieniu Śląska.

Typy kompozycji parków zabytkowych

Na terenie województwa śląskiego mamy do czynienia z pełną gamą kompozycji parkowych – od geometrycznych, poprzez ogrody francuskie, angielskie i romantyczne, po modernistyczne.

Zachowane do dziś zespoły parkowe na terenie województwa śląskiego, mimo znacznego zróżnicowania, wykazują jednak wiele wspólnych cech stanowiących o ich odmienności w stosunku do reszty kraju. Większość z nich powstała między końcem XVIII, a połową XIX w. Nie oznacza to oczywiście, że zaistniał w tym okresie boom powodujący tworzenie wielkiej ilości parków na tzw. „surowym korzeniu”. Wiele z istniejących założeń parkowych ma swoje początki w znacznie wcześniejszym okresie, jak np. parki pałacowe w Rudach czy w Pilicy. Kształtowano je w oparciu o pierwotne zadrzewienia, wielokrotnie przekształcając w miarę zmian mód ogrodniczych. Jednak niemal wszystkie parki, których rodowód dałoby się prześledzić niekiedy aż od XVI w. uzyskało swój ostateczny, widoczny do dzisiaj kształt, właśnie w wieku XIX. Ma to związek z jednej strony z napływem odmiennej kulturowo magnaterii przemysłowej pragnącej nobilitować swoje pochodzenie przez tworzenie neostylowych rezydencji, jak również z powszechnym przyjęciem filozofii romantyzmu, zaś z drugiej z żywą tradycją miejscową. Ciągłość tradycji historycznej najwyraźniej występuje w niewielkich założeniach dworsko-parkowych w północno - wschodniej i południowej części województwa. Zachowane relikty pozwalają potwierdzić powtarzanie w ich kompozycjach ogólnego schematu siedziby szlacheckiej wspólnego dla całej Polski. Tradycja historyczna w niektórych z tych siedzib była na tyle silna, że mimo zmieniającej się narodowości kolejnych właścicieli „wymuszała” kontynuację dotychczasowych kompozycji. W sytuacjach, kiedy tradycja miejsca była słabsza lub też nie istniała, poszczególne kompozycje odzwierciedlają przede wszystkim terytorialne związki emocjonalne fundatorów oraz ich powiązania gospodarcze. Związki te w znacznym stopniu odpowiadają zasięgom terytorialnym poszczególnych zaborów i są szczególnie widoczne w obrębie zaboru pruskiego i austriackiego. Prusko - niemieckie pochodzenie niemal wszystkich właścicieli zachodnich terenów województwa śląskiego spowodowało zakładanie przez nich parków z wyraźnym piętnem szkoły berlińskiej (np. Sławików, Pławniowice, Modzurów, Koszęcin). W części centralnej i częściowo południowej województwa znacznie silniej zaznaczyły się wpływy szkoły wiedeńskiej (np. Parki Dietla i Schöna w Sosnowcu, Łubie Górne, Kochcice, Pawłowice). Nie wszystkie kompozycje parkowe można wiązać bezpośrednio z konkretnymi szkołami sztuki ogrodowej. Dotyczy to szczególnie wielkich kompozycji krajobrazowych, których twórcy, ze względu na swoją pozycję społeczną korzystali ze wszelkich najlepszych dostępnych wzorców. Takie były komponowane układy parkowo - krajobrazowe żywieckich Habsburgów, pszczyńskie Hohbergów, świerklanieckie i bytomskie Donnersmarcków, czy rudzkie książąt von Hessen-Rothenburg.

Dzisiejsze województwo śląskie jest jedynym w Polsce, w którego granicach znajdują się tereny wchodzące w XIX w. w skład trzech zaborów. Dlatego też, ścierają się tutaj tendencje wynikające z mody, obyczaju i obowiązujących ówcześnie przepisów prawnych Prus, Austrii i Rosji. Założenia wielkoprzestrzenne przeważają na terenach dawnych zaborów pruskiego i austriackiego. Powoduje to wyraźne różnice pomiędzy nimi a parkami na ziemiach dawnego zaboru rosyjskiego. Różnice międzyzaborowe odzwierciedlają się nie tylko w kompozycjach założeń zieleni, ale również w doborze stosowanych w nich gatunków drzew. Duży wpływ na preferencję gatunków miała mitologia. Stąd zapewne częste pojawianie się w parkach północnych i wschodnich rejonów województwa katowickiego lipy drobnolistnej Tilia cordata jako dominanty kompozycyjnej. Z kolei na pozostałych terenach podobną funkcję spełniają: dąb szypułkowy Quercus robur, jesion wyniosły Fraxinus Excelsior lub platan klonolistny Platanus acerifolia. Symbolikę lipy można wiązać z tradycją wypływającą z mitologii słowiańskiej, a dębu i jesionu z wpływami mitologii germańskiej i skandynawskiej. Odrębności te są szczególnie czytelne w przypadku drzew opiekuńczych i heraldycznych (drzewo o koronie kształtowanej na wzór korony baronowskiej, hrabiowskiej czy książęcej, gdzie ilość konarów odpowiada ilości pałek {ostrzy} korony). W parkach na obszarze byłego zaboru rosyjskiego sadzono przede wszystkim drzewa rodzime, pozostawiając je w formie naturalnej. W byłych zaborach pruskim i austriackim w kompozycjach dominują drzewa egzotyczne sprowadzane z zachodniej Europy, Azji i Ameryki. Dobierano gatunki o różnorodnym, odmiennym od zielonego zabarwieniu liści. Sadzone drzewa poddawano procesowi kształtowania koron w celu uzyskania ich nietypowych kształtów.

Na spektrum kompozycji parkowych na terenie województwa śląskiego składają się:

  • Barokowa – charakterystyczna dla XVII i pierwszej połowy XVIII w. ukształtowana we Francji przez A. Lenôtre’a; cechuje ją jedność kompozycyjna architektury parku i pałacu, który był jednocześnie główną dominantą całości układu przestrzennego. Niewielkie początkowo ogrody rozwinęły się później w rozległe układy, obejmując kolejno wzdłuż osi centralnej poszczególne składniki kompozycji (np. aleje, dziedziniec lub zespół dziedzińców, szpalery, układ wodny). Do najciekawszych należą parki pałacowe w Pilicy, Czechowicach-Dziedzicach i Kruszynie.
  • Krajobrazowa – oparta na motywach naturalnego krajobrazu, charakterystyczna w różnych odmianach dla ogrodów angielskich, a także całej Europy w XIX w. Parki łączono z otaczającym pejzażem systemem osi widokowych, siecią dróg, alei, strumieni i stawów, tworząc rozległe założenia krajobrazowe. Najciekawsze, które powstały zgodnie z tą ideą, to wielkoprzestrzenne kompozycje Świerklańca, Rud i Pszczyny, Żywca, Koszęcina.
park_zywiec park_zywiec2 park_zywiec3
   Park Habsburgów w Żywcu (fot. K. Sokół)

  • Kompozycja kaligraficzna (chińska) – ukształtowana pod wpływem tradycyjnej symboliki i filozofii dalekiego wschodu, z nadrzędną rolą układów wodnych, skał i pagórków wraz z mostkami łukowymi i pawilonami parkowymi, jak park pałacowy w Pszczynie. W drugiej połowie XIX w. przekształca się ona w parki typu pretzelgarten, charakteryzujące się sinunosoidalnym układem alei i przenikających się wnętrz parkowych (np.: salony, gabinety, polany widokowe). Przykładami mogą być parki: Shönów w Sosnowcu, pałacowe w Leszczynach i w Złotym Potoku.
  • Kompozycja romantyczna – ukształtowana w pierwszej połowie XIX w. pod silnym wpływem ogrodów angielskich. Cechował ją kult przyrody rodzimej i zwrot ku przeszłości narodowej, wynikające z ideologii romantyzmu. W układzie przestrzennym dominowała rozmaitość otwarć widokowych i dalekich perspektyw w malowniczych grupach zadrzewień z charakterystycznymi klombami i bukietami drzew. Ważną rolę odgrywały neostylowe pawilony parkowe oraz sztuczne ruiny. Takie były parki w Modzurowie, Górkach Wielkich czy Koniecpolu.
  • Modernistyczna – kompozycja kształtowana od początku XX w., charakteryzująca się dominacją układów geometrycznych i osiowo - symetrycznych, np. Park im. A. Mickiewicza w Bytomiu, Ogród Róż w Chorzowie, Park Ludowy w Bielsku Białej, park w Nieznanicach czy parki miejskie w Częstochowie.

Historyczne funkcje układów parkowych

Biorąc pod uwagę funkcje kompozycji parkowych, można usystematyzować je w następujące grupy:

  • Osiedlowe – z bogatym programem funkcjonalnym wpisanym w zieleń parkową (sale taneczne i gimnastyczne, kręgielnie itp.), tworzone przez właścicieli wielkiego kapitału z myślą o ściągnięciu i zatrzymaniu w zakładzie wykwalifikowanych pracowników oraz zapewnienie im jak najlepszych warunków mieszkania i wypoczynku. Zakładane były od ostatniego ćwierćwiecza XIX w. po okres międzywojenny. Nadawano im różne formy, najczęściej kompozycji w typie krajobrazowym, rzadziej modernistycznym. Parki wraz z zielenią wewnątrzosiedlową tworzyły spójne układy kompozycyjne. Przykłady: TAZ w Zawierciu, Knurów, Katowice-Giszowiec, Borsig w Zabrzu-Biskupicach, Bytom-Łagiewniki, Sosnowiec-Milowice, Rybnik-Niedobczyce.
  • Zakładowe – tworzone przez przemysłowców w obrębie zakładów i ich bezpośrednim sąsiedztwie w analogicznym celu, jak parki osiedlowe w końcu XIX i na początku XX w. Są to kompozycje znacznie skromniejsze od osiedlowych. Dominują wśród nich układy swobodne o charakterze naturalnym, rzadziej sformalizowane, geometryczne. Przykłady: Katowice – ul. Kopalniana (park kopalni „Katowice”), Katowice-Wełnowiec (Park Alfred), Tychy – Browar Książęcy, Gliwice – GZUT. Specyficzną grupę parków przeznaczonych dla określonych, zamkniętych grup użytkowników stanowią parki przyszpitalne. Przykłady: Chorzów – szpital im. Mielęckiego, Knurów – szpital miejski, Pilchowice, Katowice-Bogucice.
  • Miejskie – zakładane przez mecenasów oraz grupy inwestorów na terenach miejskich i podmiejskich począwszy od lat 80. XIX w. Tworzono je z myślą o zaspokajaniu zróżnicowanych potrzeb, czego odbiciem były ich bogate programy funkcjonalne oraz z reguły większe powierzchnie. Nadawano im formę założeń geometrycznych, często wprowadzając strefy o różnym sposobie użytkowania (strefa zabaw dla dzieci, rekreacji czynnej, wypoczynku biernego itp.). Największe z nich to: Katowice – park im. Kościuszki, Gliwice – park Chrobrego, Chorzów – Góry Wyzwolenia, Bytom – park miejski, Dąbrowa Górnicza – park Zielona, Częstochowa – park Staszica i park 3 Maja, Bielsko Biała – park Ludowy.
bytompark1-ksokol bytompark1-ksokol bytompark14-ksokol
   Zabytkowy Park Miejski im. F. Kachla w Bytomiu (fot. K. Sokół)

  • Uzdrowiskowe – kształtowane w latach 90. XIX w. w oparciu o istniejące zespoły starodrzewu przez wpisanie weń budowli zdrojowych i towarzyszącej im infrastruktury. Dzięki temu zachowały typ kompozycji krajobrazowych o charakterze zbliżonym do naturalnego, jak Goczałkowice, Jastrzębie Zdrój, Jaroszowiec, Jaworze.
  • Rezydencjonalne – powstające przy siedzibach wiejskich i miejskich:
    • dworskie – formowane w sąsiedztwie dworów w wieku XVIII i XIX. Z reguły niewielkich rozmiarów o kompozycji krajobrazowej z niezbyt rozbudowanym programem i mało urozmaiconym zestawem gatunków drzew i krzewów, jak: Góra, Udórz, Kokoszyce, Rychwałd, Nieznanice.
    • pałacowe – zakładane w sąsiedztwie pałaców w wieku XVIII i XIX . Mają kompozycję krajobrazową z rozbudowanym programem i urozmaiconym zestawem gatunków drzew i krzewów, często z pawilonami i elementami małej architektury: Brynek, Pilica, Repty, Nakło Śląskie, Bytom-Miechowice, Kozy, Łodygowice, Górki Wielkie, Grodziec Śląski.
    • kompozycje wieloprzestrzenne – sieć majątków powiązanych ze sobą i rozmieszczonych w zakomponowanej zielenią przestrzeni z centralną siedzibą główną, której ranga jest podkreślona bogactwem architektury i jej otoczenia. Przykłady: Dominium Pszczyńskie, Dobra Donnersmarcków (Świerklaniec), Latyfundium Rudzkie, księstwo Żywieckie, dominium Koszęcińskie.
park_swierklaniec2 park_swierklaniec1 park_swierklaniec3
   Zabytkowy Park w Świerklańcu (fot. K. Sokół)

Specyfiką obecnych terenów województwa śląskiego jest w XIX w. duża ilość bogatych właścicieli ziemskich i przemysłowych, którzy bez względu na swoje pochodzenie etniczne czuli się eksterytorialnymi obywatelami Europy. Tworząc kompozycje nie sięgali do wzorców i tradycji miejscowych, lecz bezpośrednio do źródeł stylowych angielskich i francuskich, zatrudniając często ogrodników i projektantów parków o europejskiej sławie. Dążyli oni do uporządkowania przestrzennego i architektonicznego majątków. Powstały aleje łączące poszczególne jednostki gospodarcze w obrębie ich dóbr. Powstały też wzorowane na głównych rezydencjach parki wokół zarządcówek, willi dyrektorów, osiedlowe, zakładowe czy szpitalne. Są one znacznie mniejsze i uboższe kompozycyjnie od pierwowzorów.

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr Jerzy B. Parusel

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Śląskiego.

      logo CDPGS small logo slaskie kolorowe rgb

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Zapisując się do newslettera zgadzasz się na postanowienia zawarte w naszej Polityce prywatności. Po zapisaniu prześlemy e-mail potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2020 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by PF / FreshSeo
sponsorzy


Na naszej stronie internetowej używamy plików cookie. Niektóre z nich są niezbędne dla funkcjonowania strony, inne pomagają nam w ulepszaniu tej strony i doświadczeń użytkownika (Tracking Cookies). Możesz sam zdecydować, czy chcesz zezwolić na pliki cookie. Należy pamiętać, że w przypadku odrzucenia, nie wszystkie funkcje strony mogą być dostępne.